रुग्णालय, निदान केंद्र किंवा विशेषज्ञ क्लिनिकसाठी वैद्यकीय उपकरणे ही अनेकदा सर्वात मोठी एकरकमी गुंतवणूक असते. एखादे MRI किंवा कॅथ लॅब ज्या इमारतीत बसवले जाते त्या इमारतीपेक्षाही महाग असू शकते, आणि छोट्या प्रॅक्टिससाठी इमेजिंगसह दंत खुर्ची किंवा नेत्र लेसर देखील मोठी गुंतवणूक असते. खरा प्रश्न सहसा उपकरणासाठी अर्थसहाय्य घ्यावे की नाही हा नसतो, तर कसे हा असतो: कर्ज घेऊन मालक व्हावे, की लीजवर घेऊन भाडे द्यावे.

हे मार्गदर्शक दोन्ही मार्ग, गणित बदलणारे कर व GST चे मुद्दे, आणि उपकरण कधीपासून उत्पन्न देऊ लागेल यावर परिणाम करणाऱ्या नियामक पायऱ्या समजावून सांगते. इमारत, खेळते भांडवल आणि मालमत्तेवर कर्ज यांसह अर्थसहाय्याच्या व्यापक चित्रासाठी रुग्णालय, नर्सिंग होम किंवा क्लिनिकसाठी निधी कसा उभारावा हे पाहा.

वैद्यकीय उपकरण कर्ज कसे चालते?

उपकरण कर्ज म्हणजे एखादे विशिष्ट यंत्र खरेदी करण्यासाठीचे मुदत कर्ज. त्याची मुख्य वैशिष्ट्ये सहसा अशी असतात.

  • Hypothecation. उपकरण हेच प्राथमिक तारण असते. मालकी तुमची असते, पण कर्ज फिटेपर्यंत कर्जदात्याचा त्यावर charge असतो. रक्कम व तुमच्या प्रोफाइलनुसार कर्जदाते अतिरिक्त तारण (collateral) किंवा गॅरंटी देखील मागू शकतात.
  • Margin. खर्चाचा बहुतांश भाग कर्जदाता देतो आणि उरलेला तुम्ही भरता. Indian Bank च्या IND Health Care योजनेत यंत्रसामग्रीच्या मुदत कर्जावर 25% margin आहे. SBI च्या Healthcare Business Loan मध्ये मुदत कर्जावर 20% आहे.
  • उपयुक्त आयुष्याशी जोडलेली मुदत. यंत्र किती काळ उत्पन्न देईल त्यानुसार परतफेड ठरवली जाते. Indian Bank वैद्यकीय उपकरणांसाठी 84 महिन्यांपर्यंत, 6 महिन्यांपर्यंतच्या moratorium सह मुदत देते, आणि SBI देखील उपकरणांवरील moratorium 6 महिन्यांपर्यंत मर्यादित ठेवते.
  • कोटेशनवर वितरण. कर्जदाते सहसा कोटेशन आणि लागू असेल तिथे नियामक परवानग्या तपासून, proforma invoice वर थेट पुरवठादाराला पैसे देतात.

यंत्र स्वतःचा खर्च स्वतः भरून काढेल हे कर्जदात्याला पाहायचे असते. दररोजचे अपेक्षित स्कॅन किंवा प्रक्रिया, रेफरलचे स्रोत, दर, तुम्ही नेमणार असलेले रेडिओलॉजिस्ट किंवा तंत्रज्ञ, आणि वार्षिक देखभाल करार (AMC) यांबद्दल प्रश्न अपेक्षित ठेवा.

वैद्यकीय उपकरणे लीजवर घेणे: operating lease विरुद्ध finance lease

लीजमध्ये लीजिंग कंपनी किंवा कर्जदाता उपकरणाचा मालक असतो आणि ते वापरण्यासाठी तुम्ही भाडे भरता. ढोबळमानाने याचे दोन प्रकार आहेत.

तुलनेचा मुद्दा उपकरण कर्ज Finance lease Operating lease
मालक कोण तुम्ही, पहिल्या दिवसापासून, त्यावर कर्जदात्याचा charge Lessor (लीज देणारा), पण बहुतांश जोखीम व लाभ तुमच्याकडे; शेवटी अनेकदा खरेदीचा पर्याय Lessor, जो जोखीम व लाभ स्वतःकडे ठेवतो
आगाऊ रक्कम Margin money सहसा कर्जाच्या margin पेक्षा कमी सहसा सर्वात कमी
मुदत यंत्राच्या उपयुक्त आयुष्याच्या जवळपास उपयुक्त आयुष्याचा बहुतांश भाग उपयुक्त आयुष्यापेक्षा कमी
मुदत संपल्यावर यंत्र तुमच्याकडेच राहते ठरल्याप्रमाणे खरेदी करा, मुदत वाढवा किंवा परत करा परत करा, अपग्रेड करा किंवा नूतनीकरण करा
तंत्रज्ञान जुने होण्याची जोखीम तुमची बहुतांश तुमची Lessor सोबत विभागलेली किंवा lessor कडे
तुमच्या ताळेबंदावर मालमत्ता आणि कर्ज सामान्यतः मालमत्ता व कर्जासारखी नोंद तुम्ही पाळत असलेल्या लेखा मानकावर अवलंबून

Operating lease अशा उपकरणांसाठी योग्य ठरते जी लवकर जुनी होतात किंवा जी तुम्हाला अपग्रेड करावी लागू शकतात, जसे उच्च दर्जाचे इमेजिंग, किंवा जेव्हा तुम्हाला इमारत किंवा विस्तारासाठी कर्ज मर्यादा मोकळी ठेवायची असते. डायलिसिस मशीन, दंत खुर्च्या किंवा साधे X-ray यांसारखी उपकरणे, जी तुम्ही त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यभर वापरण्याची अपेक्षा करता, त्यांच्यासाठी दीर्घकाळात कर्ज सहसा स्वस्त पडते.

लीजच्या अटी lessor नुसार खूप वेगवेगळ्या असतात. मुदतीनंतरचे मूल्य, देखभालीची जबाबदारी, विमा आणि मुदतपूर्व समाप्ती यांवरील कलमे भाड्याच्या आकड्याइतकीच काळजीपूर्वक वाचा.

GST: रुग्णालये तो सहसा परत का मिळवू शकत नाहीत

हा मुद्दा अनेकदा दुर्लक्षित होतो. Notification 12/2017-Central Tax (Rate) नुसार क्लिनिकल संस्था, अधिकृत वैद्यकीय व्यावसायिक किंवा पॅरामेडिक्स यांच्या आरोग्य सेवा GST मधून मुक्त आहेत. सेवा GST-मुक्त असल्याने input tax credit सामान्यतः उपलब्ध नसते, भांडवली वस्तूंवरही नाही.

प्रत्यक्षात:

  • उपकरण खरेदी करताना भरलेला GST हा खरा खर्च असतो, नंतर परत मिळणारे credit नव्हे.
  • लीज भाड्यावर लावलेला GST देखील मुदतभर विभागलेला खर्चच असतो.
  • तुमच्या व्यवसायाचा काही भाग करपात्र असल्यास (उदाहरणार्थ, काही GST-मुक्त नसलेल्या सेवा), तर वागणूक वेगळी असू शकते. तुमच्या सुविधेसाठीची स्थिती तुमच्या चार्टर्ड अकाउंटंटकडून ठरवून घ्या.

एक चांगली बातमी आहे. GST Council च्या 56th बैठकीनंतर 22 सप्टेंबर 2025 पासून electro-medical equipment (heading 9018) आणि X-ray आधारित उपकरणे (heading 9022) यांसह अनेक वैद्यकीय उपकरणांवरील GST 12% वरून 5% पर्यंत कमी करण्यात आला. तुमच्या विशिष्ट उपकरणावरील सध्याचा दर पुरवठादाराकडून तपासून घ्या.

घसारा (depreciation) आणि आयकर

जेव्हा उपकरण तुमच्या मालकीचे असते (रोख किंवा कर्ज घेऊन खरेदी केलेले), तेव्हा तुम्ही घसारा क्लेम करता. दोन मुद्दे महत्त्वाचे आहेत.

  • सूचीबद्ध जीवनरक्षक उपकरणांसाठी जास्त दर. Income Tax Act, 1961 च्या घसारा तक्त्यात सर्वसाधारण plant and machinery वर 15% घसारा होता. MRI प्रणाली, colour Doppler, haemodialysis उपकरणे, cobalt therapy units आणि काही defibrillators यांसारख्या सूचीबद्ध जीवनरक्षक वैद्यकीय उपकरणांना 40% मिळत असे. 40% दर फक्त सूचीबद्ध वस्तूंनाच लागू होता, रुग्णालयातील प्रत्येक यंत्राला नाही.
  • 1 एप्रिल 2026 पासून नवीन Income-tax Act. घसारा आता Income-tax Act, 2025 च्या section 33 अंतर्गत येतो, जो "विहित केला जाईल" त्या टक्केवारीने घसारा देतो. एखादी मालमत्ता वर्षात 180 दिवसांपेक्षा कमी काळ वापरात असल्यास, फक्त अर्धा दर मिळतो. तुमच्या अंदाजांमध्ये 40% दर धरण्यापूर्वी, नवीन नियमांनुसार तुमचे विशिष्ट उपकरण कसे वर्गीकृत होते याची तुमच्या CA कडून खात्री करून घ्या.

खऱ्या operating lease मध्ये lessor मालमत्तेचा मालक असतो व घसारा क्लेम करतो, आणि तुम्ही सामान्यतः भाडे व्यवसाय खर्च म्हणून दाखवता. Finance lease ची वागणूक तिची रचना कशी आहे यावर अवलंबून असते. या बाबतीत व्यावसायिक कर सल्ला घेणे फायद्याचेच ठरते.

उपकरण वापरण्यापूर्वी कोणत्या मंजुऱ्या लागतात?

तुमच्या अंदाजांमध्ये गृहीत धरलेल्या तारखेला यंत्र कायदेशीररीत्या चालू शकेल हे कर्जदाते व lessors जाणून घेऊ इच्छितात.

  • X-ray आधारित उपकरणांसाठी AERB. यात CT, कॅथ लॅब, mammography, सर्वसाधारण X-ray आणि दंत X-ray यांचा समावेश आहे. तुम्ही AERB procurement permission मिळाल्यानंतर, अधिकृत पुरवठादारांकडून type-approved किंवा NOC-validated उपकरणेच खरेदी केली पाहिजेत. AERB licence for operation शिवाय कोणतेही diagnostic X-ray उपकरण रुग्णांवर वापरता येत नाही. CT आणि interventional खोल्यांसाठी स्वतंत्र shielded control room देखील लागते, आणि या सुविधांसाठी AERB च्या परवाना प्रक्रियेत खोलीचा आराखडा (layout) आणि Radiological Safety Officer (RSO) मागितले जातात. अर्ज AERB च्या eLORA पोर्टलवरून केले जातात.
  • MRI. MRI मध्ये X-rays वापरले जात नाहीत, त्यामुळे AERB चे X-ray परवाना नियम त्याला त्याच प्रकारे लागू होत नाहीत. तरीही shielding, वीज आणि शीतकरणासाठी (cooling) साइटचे नियोजन करावे लागते.
  • Ultrasound साठी स्वतंत्र कायद्यानुसार वेगळ्या नोंदणीच्या आवश्यकता आहेत. ऑर्डर देण्यापूर्वी त्या तपासा.
  • सुविधेच्या मंजुऱ्या. उपकरणे सहसा biomedical waste authorisation आणि fire NOC असलेल्या नोंदणीकृत सुविधेत बसवली जातात. आमच्या रुग्णालय अर्थसहाय्य मार्गदर्शकातील मंजुऱ्यांची यादी पाहा.

या कालमर्यादा कर्जाच्या moratorium मध्ये धरा. परवान्याची वाट पाहत बंद पडलेल्या यंत्रावरही व्याज चालूच असते.

उपकरणनिहाय: कशाचा विचार करावा

उपकरण अर्थसहाय्य घेताना सहसा विचारात घ्यायचे मुद्दे
MRI खूप जास्त किंमत आणि साइट तयार करण्याचा खर्च; जुन्या कायद्याच्या 40% यादीत; लीज किंवा दीर्घ मुदतीचे कर्ज; मजबूत रेफरल आधार आवश्यक
CT scanner AERB procurement permission व परवाना, RSO, shielded खोली; ट्यूब बदलण्याच्या खर्चाची तरतूद करावी लागते
कॅथ लॅब AERB परवाना (interventional radiology); हृदयरोगतज्ज्ञ सोबत असणे आवश्यक; सहसा मोठ्या रुग्णालय अर्थसहाय्य योजनेचा भाग
डायलिसिस मशीन प्रति युनिट कमी किंमत, स्थिर वापर; haemodialysis उपकरणे जुन्या 40% यादीत होती; रुग्ण अनेकदा योजना- किंवा विमा-आधारित असतात, त्यामुळे येण्यांवर (receivables) लक्ष ठेवा
दंत उपकरणे खुर्च्या, CBCT किंवा OPG; X-ray युनिट्ससाठी AERB नोंदणी किंवा परवाना लागतो; अनेकदा लहान रकमेच्या, CGTMSE-समर्थित कर्जांतून निधी
नेत्र उपकरणे निदान व लेसर प्रणाली; विक्रेत्याची सर्व्हिस सपोर्ट व अपग्रेडची सोय तपासा

विक्रेते व OEM यांच्या अर्थसहाय्य व्यवस्था

अनेक उत्पादक व डीलर्सची बँका किंवा NBFC सोबत व्यवस्था असते, आणि काही स्वतःचे अर्थसहाय्य देतात. हे सोयीचे व जलद असू शकते. सही करण्यापूर्वी:

  • प्रक्रिया शुल्क, विमा आणि AMC यांसह एकूण खर्चाची तुलना स्वतंत्र बँक कर्जाशी करा.
  • "कमी खर्चाची" ऑफर उपकरणाच्या जास्त किमतीत दडलेली नाही ना, हे तपासा.
  • कर्ज किंवा लीज तुम्हाला consumables किंवा सर्व्हिससाठी हव्या त्यापेक्षा जास्त काळ एकाच विक्रेत्याशी बांधून ठेवत नाही ना, याची खात्री करा.

Refurbished आणि वापरलेली (pre-owned) उपकरणे

Refurbished यंत्रांमुळे खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो, पण त्यासोबत जास्त तपासण्या येतात.

  • AERB चे नियम तरीही लागू होतात. वापरलेल्या X-ray उपकरणांसाठी eLORA वर "Procurement of pre-owned X-ray equipment" साठी अर्ज, पुरवठादाराकडून installation व QA अहवाल, आणि licence for operation लागतो.
  • आयात केलेल्या refurbished उपकरणांवर कडक नियंत्रण आहे. ती Hazardous and Other Wastes Rules, 2016 अंतर्गत येतात. ऑक्टोबर 2024 मध्ये पर्यावरण मंत्रालयाने MRI व CT सह 38 वस्तूंची सुधारित यादी जाहीर केली, ज्या किमान सात वर्षांच्या प्रमाणित उर्वरित आयुष्यासह आणि वॉरंटी व देखभालीच्या हमीसह आयात करता येतात. अशी उपकरणे विकण्याबाबतचे नियम तेव्हापासून पुनरावलोकनाखाली आहेत, त्यामुळे सध्याची स्थिती पुरवठादाराकडून तपासा.
  • कर्जदाते अधिक सावध असतात. नवीन उपकरणांच्या तुलनेत मूल्यांकन, कमी मुदत आणि कदाचित जास्त margin अपेक्षित ठेवा.

छोट्या क्लिनिकला तारणाशिवाय उपकरण अर्थसहाय्य मिळू शकते का?

अनेकदा, हो. Udyam वर सूक्ष्म किंवा लघु उद्योग म्हणून नोंदणीकृत क्लिनिक व निदान केंद्रांना CGTMSE चा लाभ मिळू शकतो, जे प्रति कर्जदार ₹10 कोटी पर्यंतच्या विनातारण कर्जाला गॅरंटी देते. त्याच्या hybrid model नुसार कर्जदाता कर्जाच्या काही भागासाठी तारण घेऊ शकतो आणि उरलेल्या भागावर गॅरंटी संरक्षण मिळवू शकतो. SBI चे healthcare कर्ज CGTMSE संरक्षणासह ₹2 कोटी पर्यंत शून्य तारण देते, आणि Indian Bank CGTMSE संरक्षित पात्र कर्जांवर शून्य तारणाची परवानगी देते. ही गॅरंटी कर्जदात्याच्या इच्छेवर अवलंबून असते आणि त्यासाठी शुल्क असते.

तुमच्याकडे मालमत्ता असल्यास, उपकरणांसाठी निधी उभारण्याचा मालमत्तेवर कर्ज हा आणखी एक मार्ग आहे, विशेषतः एकाच वेळी अनेक लहान वस्तूंसाठी.

कर्ज की लीज: एक झटपट चेकलिस्ट

  • तुम्ही ते त्याच्या संपूर्ण आयुष्यभर वापरणार आहात का? तर कर्ज सहसा चांगले.
  • तंत्रज्ञान काही वर्षांत जुने होण्याची शक्यता आहे का? Operating lease चा विचार करा.
  • इमारत किंवा विस्तारासाठी बँक मर्यादा मोकळ्या ठेवायच्या आहेत का? लीज उपयोगी ठरते.
  • तुम्ही 40% घसाऱ्याचा लाभ घेऊ शकता का? तर मालकी पहिल्या नजरेत वाटते त्यापेक्षा अधिक फायद्याची असू शकते.
  • तुमच्यासाठी GST हा खर्च आहे का? GST सह, सर्व खर्च धरून कर्ज व लीजची तुलना करा.

Biz Corp Solutions कशी मदत करते

आम्ही रुग्णालये, निदान केंद्रे आणि क्लिनिकना उपकरण कर्ज, लीज आणि विक्रेत्यांच्या ऑफर्सची तुलना करण्यास, margin व मुदत ठरवण्यास, कर्जदाते मागतात ती कागदपत्रे तयार ठेवण्यास आणि योग्य बँका, NBFC व वित्तीय संस्थांकडे जाण्यास मदत करतो. मंजुरीपर्यंत आम्ही तुम्हाला माहिती देत राहतो, आणि अटींवरील अंतिम निर्णय कर्जदाता घेतो. आमच्या रुग्णालय अर्थसहाय्य सेवेबद्दल अधिक जाणून घ्या, किंवा बँक आणि NBFC यांपैकी निवड कशी करावी याबद्दल वाचा.