प्रत्येक व्याख्या ऑक्टोबर 2026 पर्यंतच्या स्थितीचा थोडक्यात सारांश आहे. जिथे एखादा नियम किंवा आकडा येतो, तिथे तो स्रोतांसह समजावून सांगणाऱ्या मार्गदर्शक लेखाची किंवा कॅल्क्युलेटरची लिंक उघडा. अंतिम अटी कर्जदात्यांची स्वतःची धोरणे ठरवतात.
संज्ञा इंग्रजी नावाच्या A–Z क्रमाने दिल्या आहेत, कारण कर्जाच्या कागदपत्रांत आणि बँकांमध्ये त्या बहुतेक इंग्रजीतच वापरल्या जातात.
0–9
33(7)(B) and 33(9) — 33(7)(B) व 33(9) — पुनर्विकास नियम
बृहन्मुंबईच्या DCPR 2034 मधील पुनर्विकासाचे नियम. 33(7)(B) नुसार 30 वर्षे किंवा त्याहून जुन्या अधिकृत निवासी गृहनिर्माण संस्थांच्या इमारतींना, ज्यांच्या सदस्यांचे त्याच भूखंडावर पुनर्वसन होते, प्रीमियमशिवाय प्रोत्साहनपर (incentive) बांधीव क्षेत्र मिळते; जागेवरील (in-situ) FSI ची कमाल मर्यादा 4 आहे. 33(9) हा नियम आयलंड सिटीमध्ये किमान 4,000 चौ. मी. आणि उपनगरांमध्ये किमान 10,000 चौ. मी. क्षेत्रावरील क्लस्टर डेव्हलपमेंटला लागू होतो.
मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी · कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता
B
Balance transfer — बॅलन्स ट्रान्स्फर (कर्ज हस्तांतरण)
थकीत कर्ज नव्या कर्जदात्याकडे हलवणे, सहसा कमी व्याजदरासाठी: नवा कर्जदाता जुने कर्ज फेडतो, मालमत्तेची कागदपत्रे ताब्यात घेतो आणि नवे गहाण नोंदवतो. उरलेल्या मुदतीत वाचणारे व्याज कर्ज बदलण्याच्या एकवेळच्या खर्चापेक्षा स्पष्टपणे जास्त असेल तरच हे फायदेशीर ठरते; महाराष्ट्रात या खर्चात प्रोसेसिंग शुल्क आणि नव्या गहाणावरील मुद्रांक शुल्क यांचा समावेश होतो.
कॅल्क्युलेटर: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर · मार्गदर्शक: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर आणि टॉप-अप
Bank guarantee (BG) — बँक गॅरंटी (बँक हमी)
ग्राहकाने एखादे दायित्व पूर्ण न केल्यास लाभार्थ्याला पैसे देण्याचे बँकेचे अपरिवर्तनीय वचन. कंत्राटदारांना सहसा निविदेच्या टप्प्यावर बिड बाँड, काम पूर्ण करण्यासाठी परफॉर्मन्स गॅरंटी, आगाऊ रकमेसाठी ॲडव्हान्स पेमेंट (मोबिलायझेशन) गॅरंटी आणि रिटेन्शन मनी गॅरंटी लागते; फायनान्शियल गॅरंटी एखाद्या देयक दायित्वाची हमी देते. ही नॉन-फंड आधारित सुविधा असली तरी ती तुमची गॅरंटी मर्यादा वापरते आणि सहसा रोख मार्जिन लागते; निविदेत मान्य असेल तेथे विमा श्युरिटी बाँड हा पर्याय ठरतो.
कॅल्क्युलेटर: बँक गॅरंटीचा खर्च · मार्गदर्शक: कंत्राटदारांसाठी खेळते भांडवल · सेवा: खेळते भांडवल
Bill discounting — बिल डिस्काउंटिंग (बिल वटवणे)
उधारीवरील विक्रीच्या बिलावर किंवा इनव्हॉइसवर, खरेदीदार देय तारखेला पैसे देईपर्यंत न थांबता, आत्ताच रोख रक्कम मिळवणे. RBI साइट (sight) बिलांसाठी याला बिल परचेस आणि यूझन्स (usance) बिलांसाठी डिस्काउंटिंग म्हणते, आणि बँकांनी केवळ खऱ्या व्यापारी बिलांनाच वित्तपुरवठा करावा असे बंधन घालते. लेटर ऑफ क्रेडिटचा आधार असलेली बिले डिस्काउंट करणे सोपे जाते.
मार्गदर्शक: MSME साठी ट्रेड फायनान्स · सेवा: खेळते भांडवल
C
Carpet area — चटई क्षेत्र (कार्पेट एरिया)
RERA च्या Section 2(k) नुसार, सदनिकेचे निव्वळ वापरण्यायोग्य क्षेत्रफळ: यात बाहेरील भिंती, सर्व्हिस शाफ्ट आणि केवळ त्या सदनिकेसाठीच्या (exclusive) बाल्कनी किंवा टेरेस यांचा समावेश होत नाही, मात्र आतील विभाजक भिंतींचा समावेश होतो. करारांमध्ये कार्पेट एरिया नमूद असतो, त्यामुळे 'सुपर बिल्ट-अप' क्षेत्राऐवजी त्यावरूनच सदनिकांची तुलना करा; GST ची परवडणाऱ्या घरांची (affordable housing) कसोटीही याचाच वापर करते.
मार्गदर्शक: बांधकामाधीन फ्लॅटसाठी गृहकर्ज · कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क
Cash credit (CC) — कॅश क्रेडिट (रोख कर्ज खाते)
खेळत्या भांडवलाचे चालू खाते, ज्यातून व्यवसाय गरजेनुसार आपल्या ड्रॉइंग पॉवरपर्यंत पैसे काढतो व भरतो; यासाठी स्टॉक व येणी (receivables) बँकेकडे हायपोथिकेट केलेली असतात (माल तुमच्याकडेच राहतो, पण त्यावर बँकेचा बोजा असतो). व्याज फक्त वापरलेल्या रकमेवर आकारले जाते, थकबाकी मागणी होताच परत करावी लागते आणि मर्यादेचा दरवर्षी आढावा घेतला जातो.
मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट · कॅल्क्युलेटर: ड्रॉइंग पॉवर व खेळत्या भांडवलाची मर्यादा · सेवा: खेळते भांडवल
CGTMSE — सूक्ष्म व लघु उद्योग पत हमी निधी ट्रस्ट
Credit Guarantee Fund Trust for Micro and Small Enterprises (सूक्ष्म व लघु उद्योगांसाठी पत हमी निधी ट्रस्ट), जो सूक्ष्म व लघु उद्योगांना दिल्या जाणाऱ्या विनातारण कर्जांना हमी देतो; 1 एप्रिल 2025 पासून ही हमी प्रति कर्जदार ₹10 कोटींपर्यंत आहे. श्रेणीनुसार ती थकीत (डिफॉल्ट) रकमेच्या 75–90% भाग कव्हर करते; तिचा वापर कर्जदात्याच्या निर्णयावर अवलंबून असतो आणि त्यासाठी वार्षिक हमी शुल्क आकारले जाते.
मार्गदर्शक: कंत्राटदारांसाठी खेळते भांडवल · मार्गदर्शक: हॉस्पिटल किंवा क्लिनिकसाठी निधी कसा उभारावा
Channel finance — चॅनेल फायनान्स (डीलर/वितरक वित्त)
याला डीलर किंवा डिस्ट्रिब्युटर फायनान्स असेही म्हणतात: एखाद्या मोठ्या उत्पादक कंपनीच्या (anchor) डीलर्सना त्याच कंपनीकडून माल खरेदी करण्यासाठी बँक किंवा NBFC देत असलेली अल्पमुदतीची मर्यादा. कर्जदाता प्रत्येक इनव्हॉइसवर anchor कंपनीला पैसे देतो आणि डीलर प्रत्येक इनव्हॉइसची रक्कम तिच्या देय तारखेपर्यंत परत करतो; 90 दिवसांपर्यंतचा क्रेडिट कालावधी सामान्य आहे आणि काही योजनांत 120 दिवसांपर्यंत मुभा असते.
मार्गदर्शक: डीलर व डिस्ट्रिब्युटर वित्त · सेवा: इन्व्हेंटरी फंडिंग
Cluster development — क्लस्टर डेव्हलपमेंट (समूह पुनर्विकास)
शेजारच्या अनेक इमारती किंवा भूखंडांचा एका मोठ्या योजनेच्या रूपात एकत्रित पुनर्विकास, ज्यासाठी स्वतंत्र FSI आणि किमान क्षेत्रफळाचे नियम असतात. बृहन्मुंबईत तो DCPR 2034 च्या नियम 33(9) अंतर्गत येतो; ठाण्यात तो UDCPR च्या नियम 14.8 अंतर्गत अर्बन रिन्युअल स्कीम (नागरी पुनरुत्थान योजना) म्हणून राबवला जातो, ज्यासाठी दाट वस्ती नसलेल्या भागात किमान 10,000 चौ. मी. आणि दाट वस्तीच्या भागात किमान 4,000 चौ. मी. क्षेत्र लागते.
मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी
CMA data — CMA डेटा (क्रेडिट मॉनिटरिंग अरेंजमेंट)
Credit Monitoring Arrangement डेटा: खेळत्या भांडवलाच्या मर्यादांचे मूल्यांकन व देखरेख करण्यासाठी बँका वापरत असलेला फॉर्मचा प्रमाणित संच. यात ऑपरेटिंग स्टेटमेंट, ताळेबंद विश्लेषण, चालू मालमत्ता व दायित्वे, पात्र बँक वित्त, निधी प्रवाह (funds flow) आणि प्रमुख गुणोत्तरे यांचा समावेश असतो. DPR मुदत कर्जाची गरज सिद्ध करतो; CMA डेटा खेळत्या भांडवलाची मर्यादा ठरवतो, आणि नव्या प्रकल्पाला अनेकदा दोन्ही लागतात.
मार्गदर्शक: DPR मध्ये कर्जदात्यांना काय हवे असते · कॅल्क्युलेटर: ड्रॉइंग पॉवर व खेळत्या भांडवलाची मर्यादा
Collection, Separate and Transaction accounts — कलेक्शन, सेपरेट व ट्रान्झॅक्शन खाती (RERA बँक खाती)
1 जुलै 2024 पासून नोंदणी झालेल्या प्रकल्पांसाठी MahaRERA Order No. 56/2024 नुसार एकाच शेड्यूल्ड बँकेत उघडावी लागणारी तीन बँक खाती. खरेदीदार 100% रक्कम Collection खात्यात भरतात; त्यातील किमान 70% रक्कम आपोआप (auto-sweep) Separate खात्यात (जमीन व बांधकाम खर्च, प्रकल्प कर्जांवरील व्याज यासाठी) आणि 30% पर्यंत रक्कम Transaction खात्यात वळती होते. Collection आणि Separate खाती कोणत्याही बोजापासून (lien) मुक्त असली पाहिजेत आणि ती एस्क्रो खाती असू शकत नाहीत.
मार्गदर्शक: MahaRERA 70% खाते · कॅल्क्युलेटर: RERA स्वतंत्र खात्यातून पैसे काढणे
Commencement certificate — बांधकाम प्रारंभ प्रमाणपत्र (कमेन्समेंट सर्टिफिकेट)
मंजूर आराखड्यानुसार बांधकाम सुरू करण्यासाठी नियोजन प्राधिकरणाने दिलेली परवानगी. प्रकल्पाची MahaRERA कडे नोंदणी करण्यासाठी ते आवश्यक असते, आणि अशा आवश्यक मंजुऱ्या मिळाल्यानंतरच कर्जदाते बांधकाम वित्त वितरित करतात. बृहन्मुंबईत ते IOD नंतर मिळते; पुनर्विकासात विक्री घटकाची (sale component) नोंदणी व विक्री करण्यापूर्वी त्यासाठी स्वतंत्र वैध प्रारंभ प्रमाणपत्र असणे आवश्यक आहे.
मार्गदर्शक: कर्जदाते बांधकाम वित्ताचे मूल्यांकन कसे करतात · सेवा: बांधकाम वित्त
Construction finance — बांधकाम वित्त
बिल्डर किंवा डेव्हलपरला एखाद्या विशिष्ट स्थावर मालमत्ता प्रकल्पासाठी दिलेले कर्ज, जे प्रमाणित बांधकाम प्रगतीनुसार टप्प्याटप्प्याने वितरित होते आणि मुख्यतः विक्रीतून येणाऱ्या रकमेतून फेडले जाते. RBI ने बँकांना खासगी बिल्डरांच्या जमीन खरेदीला वित्तपुरवठा करण्यास मनाई केली आहे, त्यामुळे जमिनीसाठी पैसा सहसा प्रवर्तकांच्या भांडवलातून (promoter equity) किंवा, त्यांच्या धोरणांनुसार परवानगी असल्यास, NBFC व गृहवित्त कंपन्यांकडून येतो.
सेवा: बांधकाम वित्त · कॅल्क्युलेटर: बांधकाम वित्ताची गरज · मार्गदर्शक: कर्जदाते बांधकाम वित्ताचे मूल्यांकन कसे करतात
Corpus fund — कॉर्पस फंड (एकरकमी निधी)
पुनर्विकासात, भाडे आणि नव्या सदनिकांव्यतिरिक्त विकास करारानुसार डेव्हलपर सदस्यांना किंवा संस्थेला देण्याचे मान्य करतो ती एकरकमी रक्कम. नव्या इमारतीत, संस्थेच्या भविष्यातील देखभालीसाठी खरेदीदार भरत असलेली कॉर्पस किंवा सिंकिंग फंड ठेव असाही याचा अर्थ होतो; त्यामुळे बिल्डरकडून शुल्कांची लेखी यादी घेताना त्यात तिचा उल्लेख आहे का ते विचारा.
कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च
Credit score (CIBIL score) — क्रेडिट स्कोअर (CIBIL स्कोअर)
300 ते 900 दरम्यानचा तीन अंकी स्कोअर, जो CIBIL सारख्या क्रेडिट माहिती कंपनीकडील तुमच्या क्रेडिट अहवालावरून तयार होतो आणि ज्यावरून कर्जदाते तुमचा परतफेडीचा इतिहास जोखतात. कर्जदाते आता किमान दर पंधरवड्याला ब्युरोंना माहिती पाठवतात, आणि प्रत्येक ब्युरोने तुम्हाला दरवर्षी स्कोअरसह एक संपूर्ण अहवाल मोफत द्यावा लागतो; विवादित चुका 30 दिवसांत दुरुस्त झाल्या पाहिजेत, अन्यथा उशिराच्या प्रत्येक दिवसासाठी तुम्हाला ₹100 मिळण्याचा हक्क आहे.
मार्गदर्शक: कर्ज अर्ज नाकारले का जातात
D
Date of commencement of commercial operations (DCCO) — व्यावसायिक कामकाज सुरू होण्याची तारीख
वित्तपुरवठा केलेल्या प्रकल्पाचे व्यावसायिक कामकाज सुरू होणे अपेक्षित असलेली तारीख (स्थावर मालमत्तेसाठी, भोगवटा प्रमाणपत्र मिळण्याची अपेक्षित तारीख), जी कर्ज वितरणापूर्वी कर्ज करारात नमूद करणे आवश्यक आहे. RBI च्या Project Finance Directions, 2025 नुसार, अटी व अतिरिक्त तरतुदींच्या अधीन राहून आणि कर्जाचा दर्जा कमी (downgrade) न करता, ही तारीख पायाभूत सुविधा प्रकल्पांसाठी 3 वर्षांपर्यंत आणि व्यावसायिक स्थावर मालमत्तेसह इतर प्रकल्पांसाठी 2 वर्षांपर्यंत पुढे ढकलता येते.
मार्गदर्शक: DPR मध्ये कर्जदात्यांना काय हवे असते
Debt service coverage ratio (DSCR) — कर्ज सेवा व्याप्ती गुणोत्तर
प्रकल्प किंवा व्यवसाय दरवर्षी निर्माण करत असलेली रोख रक्कम आणि त्याला दरवर्षी कर्जदात्यांना द्यावी लागणारी रक्कम यांची तुलना: सामान्यतः (करोत्तर नफा + घसारा + मुदत कर्जावरील व्याज) ÷ (मुद्दल परतफेड + मुदत कर्जावरील व्याज). कर्जदाते सरासरी आणि सर्वांत कमी असलेले वर्ष दोन्ही पाहतात; RBI कोणतीही एकच किमान पातळी ठरवत नाही, त्यामुळे प्रत्येक कर्जदात्याचे धोरण निर्णायक ठरते, आणि 1.00 पेक्षा कमी असल्यास रोख रक्कम हप्ते भागवू शकत नाही.
कॅल्क्युलेटर: प्रकल्प DSCR · मार्गदर्शक: DPR मध्ये कर्जदात्यांना काय हवे असते · सेवा: प्रकल्प निधी
Detailed project report (DPR) — सविस्तर प्रकल्प अहवाल
मुदत कर्ज किंवा प्रकल्प निधीसाठीचा व्यावसायिक आराखडा: प्रकल्पाचे वर्णन, बाजारपेठ, तांत्रिक व्यवहार्यता, प्रकल्प खर्च, वित्तपुरवठ्याचे स्रोत (means of finance), अंदाजित आर्थिक पत्रके, DSCR सह परतफेडीचे वेळापत्रक, संवेदनशीलता विश्लेषण आणि तारण. खर्चाची प्रत्येक बाब कोटेशन किंवा अंदाजपत्रकांनी समर्थित असावी, आणि वित्तपुरवठ्याच्या स्रोतांची बेरीज खर्चाशी तंतोतंत जुळली पाहिजे.
मार्गदर्शक: DPR मध्ये कर्जदात्यांना काय हवे असते · सेवा: प्रकल्प निधी
Direct selling agent (DSA) — डायरेक्ट सेलिंग एजंट (कर्ज एजंट)
बँक किंवा NBFC ने आपल्या वतीने कर्ज अर्ज मिळवण्यासाठी आणि कागदपत्रे गोळा करण्यासाठी नेमलेला एजंट. DSA तुमच्या कर्जाचा निर्णय घेत नाही: मंजुरी, व्याजदर आणि अटी हे नेहमी कर्जदात्याचेच निर्णय असतात, आणि कर्ज करार तुमच्या कागदपत्रांवर नाव असलेल्या कर्जदात्याशीच होतो.
मार्गदर्शक: बँक, NBFC की वित्तीय संस्था?
Drawing power (DP) — ड्रॉइंग पॉवर (उचल मर्यादा)
एखाद्या दिवशी कॅश क्रेडिट मर्यादेतून तुम्ही प्रत्यक्षात काढू शकणारी रक्कम: पैसे चुकते केलेला स्टॉक (स्टॉकमधून पुरवठादारांची न चुकवलेली देणी वजा करून) आणि पात्र येणी (book debts), प्रत्येकातून तुमच्या मंजुरी पत्रातील मार्जिन वजा करून, मंजूर मर्यादेपर्यंत मर्यादित. RBI नुसार ती तीन महिन्यांपेक्षा जुन्या नसलेल्या स्टॉक स्टेटमेंटवर आधारित असावी लागते; जे खाते 90 दिवस आपल्या मर्यादेपेक्षा किंवा ड्रॉइंग पॉवरपेक्षा जास्त राहते ते 'आउट ऑफ ऑर्डर' ठरते आणि NPA होऊ शकते.
कॅल्क्युलेटर: ड्रॉइंग पॉवर व खेळत्या भांडवलाची मर्यादा · मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट
E
Escrow account — एस्क्रो खाते
असे खाते ज्यातून पैसे काढणे कर्जदात्यासोबतच्या करारानुसार नियंत्रित असते, जेणेकरून विक्रीची रक्कम, भाडे किंवा शुल्क यांसारखी वसुली आधी कर्जफेडीसाठी वापरली जाते आणि उरलेली रक्कम नंतर कर्जदाराला मिळते. LRD, इन्व्हेंटरी फंडिंग आणि अनेक बांधकाम कर्जांमध्ये हे नेहमीचे असते, मात्र महाराष्ट्रात RERA ची Collection आणि Separate खाती एस्क्रो खाती असू शकत नाहीत.
मार्गदर्शक: MahaRERA 70% खाते · सेवा: लीज रेंटल डिस्काउंटिंग
External benchmark lending rate (EBLR) — बाह्य बेंचमार्क आधारित कर्ज व्याजदर
RBI रेपो दरासारख्या बाह्य बेंचमार्कशी जोडलेला, त्यावर बँकेचा स्प्रेड जोडून ठरणारा बदलता (floating) व्याजदर. बँकांनी बदलत्या व्याजदराची किरकोळ कर्जे (गृहकर्जांसह) आणि MSME ना दिलेली कर्जे बाह्य बेंचमार्कशी जोडणे आणि किमान दर तीन महिन्यांनी एकदा व्याजदर पुनर्निश्चित करणे बंधनकारक आहे, त्यामुळे MCLR च्या तुलनेत व्याजदरातील बदल तुमच्या EMI पर्यंत लवकर पोहोचतात.
मार्गदर्शक: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर आणि टॉप-अप · मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट
F
Fixed obligation to income ratio (FOIR) — निश्चित दायित्व-उत्पन्न गुणोत्तर
नव्या कर्जासह सर्व EMI साठी जाणारा तुमच्या मासिक उत्पन्नाचा हिस्सा. RBI कोणताही एकच आकडा ठरवत नाही; प्रत्येक कर्जदाता आपल्या पत धोरणात त्याची मर्यादा ठरवतो, त्यामुळे त्याच उत्पन्नावर वेगवेगळ्या कर्जदात्यांकडे वेगवेगळी कर्ज रक्कम मिळू शकते. तुमच्या नावावरील व्यवसाय, वाहन आणि वैयक्तिक कर्जे सर्व यात मोजली जातात.
मार्गदर्शक: स्वयंरोजगारितांसाठी गृहकर्ज · सेवा: गृहकर्ज
Floor space index (FSI) — चटई क्षेत्र निर्देशांक
भूखंडावर परवानगी असलेले एकूण बांधीव क्षेत्र आणि भूखंडाचे क्षेत्रफळ यांचे गुणोत्तर: FSI 2 असलेल्या 1,000 चौ. मी. भूखंडावर 2,000 चौ. मी. बांधीव क्षेत्र बांधता येते. बृहन्मुंबईत ते DCPR 2034 नुसार आणि ठाण्यासह उर्वरित महाराष्ट्राच्या बहुतांश भागात UDCPR नुसार ठरते, आणि नियमांच्या मर्यादेत प्रोत्साहनपर (incentive) FSI, प्रीमियम FSI व TDR द्वारे ते वाढवता येते.
कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता · मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी
Foreclosure and pre-payment charges — फोरक्लोजर व मुदतपूर्व परतफेड शुल्क
कर्जाची अंशतः किंवा पूर्ण मुदतपूर्व परतफेड केल्याबद्दल आकारले जाणारे शुल्क. 1 जानेवारी 2026 पासून मंजूर किंवा नूतनीकरण झालेल्या कर्जांसाठी, RBI ने NBFC व HFC सह सर्व नियमन केलेल्या कर्जदात्यांना व्यक्तींना व्यवसायेतर कारणासाठी दिलेल्या बदलत्या व्याजदराच्या कर्जांवर हे शुल्क आकारण्यास मनाई केली आहे; बँकांना व्यक्तींना दिलेल्या बदलत्या व्याजदराच्या मुदत कर्जांवर मे 2014 पासूनच अशी मनाई आहे. स्थिर व्याजदराच्या कर्जांवर हे शुल्क तेव्हाच आकारता येते, जेव्हा ते मंजुरी पत्र, करार किंवा Key Facts Statement मध्ये नमूद केलेले असेल.
मार्गदर्शक: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर आणि टॉप-अप · कॅल्क्युलेटर: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर
Form 1, Form 2 and Form 3 — MahaRERA फॉर्म 1, 2 व 3 (रक्कम काढण्याची प्रमाणपत्रे)
RERA separate खात्यातून प्रत्येक वेळी रक्कम काढण्यासाठी लागणारी MahaRERA प्रमाणपत्रे: आर्किटेक्टकडून Form 1 (पूर्ण झालेल्या कामाची टक्केवारी), इंजिनिअरकडून Form 2 (बांधकामाचा प्रत्यक्ष खर्च) आणि वैधानिक लेखापरीक्षक (statutory auditor) नसलेल्या प्रॅक्टिसिंग चार्टर्ड अकाउंटंटकडून Form 3. Form 3 नुसार जास्तीत जास्त काढता येणारी रक्कम = एकूण अंदाजित खर्च × आतापर्यंत झालेल्या खर्चाचे प्रमाण, त्यातून आधीच काढलेली रक्कम वजा करून.
कॅल्क्युलेटर: RERA स्वतंत्र खात्यातून पैसे काढणे · मार्गदर्शक: MahaRERA 70% खाते
Fungible FSI — फंजिबल FSI
FSI व्यतिरिक्त, नियोजन प्राधिकरणाला प्रीमियम भरून डेव्हलपर बांधू शकतो असे अतिरिक्त बांधीव क्षेत्र; पूर्वी FSI मधून वगळल्या जाणाऱ्या बाल्कनीसारख्या सुविधांच्या बदल्यात ते दिले जाते. DCPR 2034 अंतर्गत फंजिबल क्षेत्र (किंवा UDCPR अंतर्गत ॲन्सिलरी/पूरक क्षेत्र) पुनर्विकासात विक्रीयोग्य क्षेत्रात भर घालते, त्यामुळे ते सुरुवातीपासूनच व्यवहार्यता अभ्यासात (feasibility) धरले पाहिजे.
कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता
H
Hardship and displacement rent — हार्डशिप व विस्थापन भाडे
सदस्य घर रिकामे करतात त्या दिवसापासून त्यांना नव्या सदनिका मिळेपर्यंत पर्यायी निवासासाठी पुनर्विकास करणारा डेव्हलपर देत असलेले मासिक भाडे, अनामत रक्कम (deposit) आणि स्थलांतर खर्च (किंवा त्याऐवजी ट्रान्झिट निवास). हे कोणतीही विक्री होण्याच्या कित्येक वर्षे आधी द्यावे लागते, आणि महाराष्ट्राच्या Housing Policy 2025 मध्ये भाडे देणे थांबवणारे डेव्हलपर हे प्रकल्प रखडण्याचे एक प्रमुख कारण म्हणून नमूद केले आहे.
मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी · कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता
Housing finance company (HFC) — गृहवित्त कंपनी
गृहकर्जांमध्ये विशेषज्ञ असलेली बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपनी. HFC चे नियमन RBI कडून Housing Finance Companies Directions, 2025 अंतर्गत होते आणि त्यांच्यावर National Housing Bank ची देखरेख असते; अनेक HFC उत्पन्नाच्या मूल्यांकनात बँकांपेक्षा अधिक लवचीक असतात, मात्र बहुधा जास्त व्याजदरावर.
मार्गदर्शक: स्वयंरोजगारितांसाठी गृहकर्ज · सेवा: गृहकर्ज
I
Intimation of Disapproval (IOD) — इंटिमेशन ऑफ डिसअप्रूव्हल (सशर्त इमारत आराखडा मंजुरी)
बृहन्मुंबईत, नमूद अटींच्या अधीन राहून महानगरपालिकेने दिलेली इमारत आराखड्यांची मंजुरी; त्यानंतर डेव्हलपर बांधकाम प्रारंभ प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करतो. ठाणे जिल्ह्यातील शहरांसह उर्वरित महाराष्ट्राच्या बहुतांश भागात त्याऐवजी UDCPR अंतर्गत बांधकाम परवानगी दिली जाते.
मार्गदर्शक: कर्जदाते बांधकाम वित्ताचे मूल्यांकन कसे करतात
Inventory funding — इन्व्हेंटरी फंडिंग
डेव्हलपरसाठी: पूर्ण किंवा जवळजवळ पूर्ण झालेल्या प्रकल्पातील न विकलेल्या सदनिकांवर दिलेले कर्ज, जे त्यांच्या विक्रीतून एस्क्रोमार्फत फेडले जाते; प्रत्येक सदनिका विकली गेल्यावर ती गहाणातून मोकळी करण्यासाठी कर्जदाता NOC देतो. डीलर व वितरकांसाठी याच संज्ञेचा अर्थ स्टॉक ठेवण्यासाठीची खेळत्या भांडवलाची मर्यादा, जी ड्रॉइंग पॉवरवर आधारित ठरते.
मार्गदर्शक: बिल्डरांसाठी इन्व्हेंटरी फंडिंग · सेवा: इन्व्हेंटरी फंडिंग
L
LBT surcharge — LBT अधिभार (स्थानिक संस्था कर अधिभार)
ठाण्यासह महानगरपालिका क्षेत्रांतील मालमत्ता हस्तांतरणांवर मुद्रांक शुल्कासोबत वसूल केला जाणारा 1% स्थानिक संस्था कर (LBT) अधिभार. कुळगाव-बदलापूरसारख्या नगरपरिषद क्षेत्रांत त्याऐवजी Municipal Councils Act च्या Section 147A अंतर्गत 1% नगरपरिषद अधिभार लागू होतो.
कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च
Lease rental discounting (LRD) — लीज रेंटल डिस्काउंटिंग (भाड्यावर आधारित कर्ज)
भाडेकरूला आधीच भाड्याने दिलेल्या ऑफिस, दुकान, गोदाम किंवा मॉलसारख्या व्यावसायिक मालमत्तेच्या भविष्यातील भाड्यावर दिलेले कर्ज; भाडे एस्क्रो किंवा त्रिपक्षीय कराराद्वारे कर्जदात्याकडे वळवले जाते. बँकांच्या योजना सामान्यतः उर्वरित लीज किंवा कर्ज मुदतीत मिळणाऱ्या निव्वळ भाड्याच्या (TDS, मालमत्ता कर आणि ठेवी वजा केल्यानंतर) सुमारे 75% इतके कर्ज देतात, मालमत्तेच्या मूल्यावर आधारित कमाल मर्यादेच्या अधीन राहून.
कॅल्क्युलेटर: लीज रेंटल डिस्काउंटिंग · मार्गदर्शक: LAP विरुद्ध लीज रेंटल डिस्काउंटिंग · सेवा: लीज रेंटल डिस्काउंटिंग
Letter of credit (LC) — लेटर ऑफ क्रेडिट (पतपत्र)
खरेदीदाराच्या विनंतीवरून बँकेने दिलेली हमी, की विक्रेत्याने LC च्या अटींशी सुसंगत कागदपत्रे सादर केल्यावर बँक त्याला पैसे देईल. साइट (sight) LC कागदपत्रे सादर होताच पैसे देते आणि यूझन्स (usance) LC नंतरच्या तारखेला; बहुतांश LC हे UCP 600 अंतर्गत दिले जातात, ज्यानुसार बँका मालाशी नव्हे तर कागदपत्रांशी व्यवहार करतात, त्यामुळे कागदपत्रांतील एखादी विसंगती पेमेंट रोखू शकते.
मार्गदर्शक: MSME साठी ट्रेड फायनान्स · सेवा: खेळते भांडवल
Loan against property (LAP) — मालमत्तेवर कर्ज
तुमच्या मालकीच्या आणि तुम्ही वापरत असलेल्या निवासी, व्यावसायिक किंवा औद्योगिक मालमत्तेवर, जवळजवळ कोणत्याही कायदेशीर व्यावसायिक किंवा वैयक्तिक उद्देशासाठी मिळणारे तारणी कर्ज. कर्जदाते तुमची परतफेड क्षमता आणि मालमत्तेचा मालकी हक्क (title) व मूल्य तपासतात; भोगवटा किंवा पूर्णत्व प्रमाणपत्र नसलेल्या इमारती, अनधिकृत बांधकामे आणि मोकळे किंवा शेती भूखंड सहसा पात्र ठरत नाहीत.
सेवा: मालमत्तेवर कर्ज · मार्गदर्शक: LAP साठी कोणत्या मालमत्ता पात्र ठरतात · मार्गदर्शक: LAP विरुद्ध लीज रेंटल डिस्काउंटिंग
Loan-to-value ratio (LTV) — कर्ज-मूल्य गुणोत्तर
मालमत्तेच्या किमतीच्या किंवा मूल्याच्या तुलनेत कर्जाचे प्रमाण. RBI ने गृहकर्जांसाठी ₹30 लाखांपर्यंतच्या कर्जांवर 90%, ₹30 लाखांपेक्षा जास्त ते ₹75 लाखांपर्यंतच्या कर्जांवर 80% आणि ₹75 लाखांपेक्षा जास्त कर्जांवर 75% अशी कमाल मर्यादा ठेवली आहे; ₹10 लाखांपर्यंत किमतीच्या घरांचा अपवाद वगळता, मुद्रांक शुल्क व नोंदणी शुल्क मालमत्तेच्या किमतीत धरले जात नाही. LAP साठी प्रत्येक कर्जदाता स्वतःचे LTV ठरवतो; बँकांच्या प्रकाशित योजनांमध्ये ते मालमत्तेच्या मूल्याच्या साधारण 50% ते 65% दरम्यान असते.
कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च · सेवा: गृहकर्ज
M
MahaRERA — महाराष्ट्र स्थावर संपदा नियामक प्राधिकरण
Real Estate (Regulation and Development) Act, 2016 अंतर्गत स्थापन झालेले महाराष्ट्र स्थावर संपदा नियामक प्राधिकरण. लहान प्रकल्प (जमीन 500 चौ. मी. पर्यंत किंवा सर्व टप्पे मिळून आठ सदनिकांपर्यंत) वगळता, प्रत्येक प्रकल्पाची जाहिरात किंवा विक्री करण्यापूर्वी त्याची नोंदणी आवश्यक आहे; खरेदीदार MahaRERA च्या वेबसाइटवर नोंदणी, पूर्णत्वाची तारीख, मुदतवाढी आणि तक्रारी तपासू शकतात.
मार्गदर्शक: बांधकामाधीन फ्लॅटसाठी गृहकर्ज · मार्गदर्शक: MahaRERA 70% खाते
Marginal cost of funds based lending rate (MCLR) — निधीच्या सीमांत खर्चावर आधारित कर्ज व्याजदर
बँकेचा अंतर्गत बेंचमार्क कर्ज व्याजदर; ऑक्टोबर 2019 पासून RBI ने नवी बदलत्या व्याजदराची किरकोळ कर्जे बाह्य बेंचमार्कशी जोडणे बंधनकारक करेपर्यंत तो बदलत्या व्याजदराच्या कर्जांसाठी वापरला जात असे. अजूनही MCLR किंवा बेस रेटवर असलेले कर्ज, जेथे मुदतपूर्व परतफेड मोफत आहे तेथे, वाजवी प्रशासकीय किंवा कायदेशीर खर्चापेक्षा जास्त खर्च न करता बाह्य बेंचमार्कवर हलवता येते. महाराष्ट्रात RERA अंतर्गत विलंबाचे व्याज SBI चा सर्वोच्च MCLR अधिक 2% इतके असते.
मार्गदर्शक: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर आणि टॉप-अप
Maximum permissible bank finance (MPBF) — कमाल अनुज्ञेय बँक वित्त
खेळत्या भांडवलाची गरज ठरवण्याची टंडन समितीची पद्धत. Method II (दुसरी पद्धत) नुसार, MPBF = चालू मालमत्तेच्या 75% − बँक कर्जांव्यतिरिक्त चालू दायित्वे; म्हणजे कर्जदार चालू मालमत्तेपैकी किमान 25% दीर्घकालीन स्रोतांमधून उभी करतो. RBI आता ही पद्धत बंधनकारक करत नाही: बँका MPBF किंवा संचालक मंडळाने (Board) मंजूर केलेली कोणतीही इतर पद्धत वापरू शकतात.
कॅल्क्युलेटर: ड्रॉइंग पॉवर व खेळत्या भांडवलाची मर्यादा · मार्गदर्शक: DPR मध्ये कर्जदात्यांना काय हवे असते
Metro cess — मेट्रो सेस (मेट्रो उपकर)
मुंबई व ठाण्यासह मेट्रो प्रकल्पांसाठी अधिसूचित क्षेत्रांतील मालमत्ता व्यवहारांवर मुद्रांक शुल्कावरील 1% अधिभार. यामुळेच ठाणे शहरातील खरेदीदार साधारणतः 7% (5% मुद्रांक शुल्क + 1% LBT + 1% मेट्रो सेस) आणि मुंबईतील खरेदीदार 6% भरतात; अधिसूचना बदलत असतात, त्यामुळे GRAS ई-चलनावर खात्री करून घ्या.
कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च
Moratorium — मोरेटोरियम (परतफेड स्थगिती कालावधी)
कर्जाच्या सुरुवातीचा असा कालावधी ज्यात मुद्दल परतफेड पुढे ढकललेली असते, सहसा प्रकल्प उभारला जात असताना. मोरेटोरियममधील व्याज एकतर देय होईल तसे भरले जाते किंवा भांडवलीकृत केले जाते (कर्जात मिळवले जाते), ज्यामुळे नंतरचे हप्ते मोठे होतात.
कॅल्क्युलेटर: प्रकल्प DSCR · मार्गदर्शक: कर्जदाते बांधकाम वित्ताचे मूल्यांकन कसे करतात
Mortgage by deposit of title deeds (MODT) — मालकी हक्काची कागदपत्रे जमा करून गहाण
गृहकर्ज किंवा LAP सुरक्षित करण्याची नेहमीची पद्धत: कर्जदार मालमत्तेची मालकी हक्काची कागदपत्रे (title deeds) कर्जदात्याकडे जमा करतो. महाराष्ट्रात या करारावर Stamp Act च्या Article 6(1) अंतर्गत मुद्रांक शुल्क लागते — ₹5 लाखांपर्यंतच्या कर्जांवर 0.1% आणि त्याहून अधिक कर्जांवर संपूर्ण कर्ज रकमेच्या 0.3%, कमाल ₹20 लाख — आणि दुय्यम निबंधकाकडे (Sub-Registrar) सूचनापत्र (notice of intimation) दाखल केले जाते.
मार्गदर्शक: LAP साठी कोणत्या मालमत्ता पात्र ठरतात · कॅल्क्युलेटर: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर
MSMED Act delayed payment interest — MSMED Act अंतर्गत विलंबित देयकावरील व्याज
MSMED Act च्या Section 15 नुसार, खरेदीदाराने सूक्ष्म किंवा लघु पुरवठादाराला मान्य केलेल्या तारखेपर्यंत पैसे दिले पाहिजेत — ही तारीख स्वीकृतीपासून (acceptance) 45 दिवसांपेक्षा जास्त असू शकत नाही — किंवा लेखी करार नसल्यास 15 दिवसांत. उशिरा पैसे दिल्यास, करारात काहीही लिहिलेले असले तरी, Section 16 नुसार खरेदीदाराला RBI ने अधिसूचित केलेल्या Bank Rate च्या तिप्पट दराने, मासिक चक्रवाढ (monthly rests) पद्धतीने व्याज द्यावे लागते. करार झाला त्या वेळी Udyam वर नोंदणीकृत असलेले पुरवठादारच हा दावा करू शकतात.
कॅल्क्युलेटर: MSME विलंबित पेमेंट व्याज · मार्गदर्शक: कंत्राटदारांसाठी खेळते भांडवल
N
No-objection certificate (NOC) — ना-हरकत प्रमाणपत्र
एखाद्या व्यवहाराला संबंधित पक्षाची हरकत नसल्याची लेखी पुष्टी. स्थावर मालमत्ता कर्जांमध्ये सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे विकलेली सदनिका बिल्डरच्या गहाणातून मोकळी करणारे प्रकल्प कर्जदात्याचे NOC: RBI नुसार, बँकांनी ज्या बिल्डरांना वित्तपुरवठा केला आहे त्यांना आपल्या माहितीपत्रकांत, आवश्यक तेथे सदनिका विक्रीसाठी बँकेचे NOC दिले जाईल असे नमूद करायला लावणे बंधनकारक आहे. संस्थेचे NOC (पुनर्विक्री, LAP आणि हस्तांतरणासाठी) आणि फायर NOC ही इतर सामान्य उदाहरणे आहेत.
मार्गदर्शक: बिल्डरांसाठी इन्व्हेंटरी फंडिंग · मार्गदर्शक: LAP साठी कोणत्या मालमत्ता पात्र ठरतात
Non-banking financial company (NBFC) — बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपनी
RBI कडे नोंदणीकृत अशी कंपनी जी कर्ज देते, पण बँकांप्रमाणे सामान्य मागणी ठेवी (demand deposits) स्वीकारत नाही. NBFC सहसा बँकांपेक्षा महाग असतात, पण अनेकदा अधिक जलद आणि लवचीक असतात, आणि खासगी बिल्डरांच्या जमीन खरेदीला वित्तपुरवठा करण्यावरील बँकांसाठीची मनाई त्यांना त्याच प्रकारे लागू होत नाही.
मार्गदर्शक: बँक, NBFC की वित्तीय संस्था?
O
Occupancy and completion certificates (OC / CC) — भोगवटा व पूर्णत्व प्रमाणपत्र
इमारत मंजूर आराखड्याप्रमाणे पूर्ण झाली असून तिचा वापर (भोगवटा) करता येतो, याची नियोजन प्राधिकरणाकडून मिळणारी प्रमाणपत्रे. तयार घरांच्या गृहकर्जासाठी आणि LAP साठी कर्जदात्यांना ते हवे असते (डिसेंबर 2024 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने इमारतीवर कर्ज देण्यापूर्वी कर्जदात्यांनी ते तपासावे असे निर्देश दिले), आणि प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतर संपूर्ण किंमत भरून खरेदी केलेल्या सदनिकेवर GST लागत नाही.
मार्गदर्शक: LAP साठी कोणत्या मालमत्ता पात्र ठरतात · मार्गदर्शक: बांधकामाधीन फ्लॅटसाठी गृहकर्ज
Overdraft (OD) — ओव्हरड्राफ्ट
मान्य मर्यादेपर्यंत चालू खात्यातील शिलकीपेक्षा जास्त रक्कम काढण्याची सुविधा, ज्यात फक्त वापरलेल्या रकमेवर व्याज भरावे लागते. कॅश क्रेडिटच्या उलट, ती सहसा स्टॉकऐवजी मालमत्ता, मुदत ठेवी किंवा सिक्युरिटीजच्या तारणावर दिली जाते, त्यामुळे दरमहा ड्रॉइंग पॉवरची गणना करावी लागत नाही.
मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट · सेवा: खेळते भांडवल
P
Packing credit (PC / PCFC) — पॅकिंग क्रेडिट (निर्यातपूर्व कर्ज)
निर्यातदाराला माल खरेदी करणे, तयार करणे आणि पॅक करणे यासाठी दिले जाणारे जहाजपूर्व (pre-shipment) वित्त, जे सामान्यतः LC किंवा निश्चित निर्यात ऑर्डरवर दिले जाते आणि निर्यातीच्या रकमेतून फेडले जाते. ते 360 दिवसांच्या आत निर्यात कागदपत्रांद्वारे समायोजित करणे आवश्यक आहे; परकीय चलनातील पॅकिंग क्रेडिट (PCFC) चा दर त्या चलनाच्या बेंचमार्कवर आधारित असतो, ते 360 दिवसांपर्यंत मिळते आणि चलन दरातील जोखीम निर्यातदारावर राहते.
मार्गदर्शक: MSME साठी ट्रेड फायनान्स · सेवा: खेळते भांडवल
Permanent alternative accommodation agreement (PAAA) — कायमस्वरूपी पर्यायी निवास करार
पुनर्विकास करणारा डेव्हलपर आणि संस्थेचा प्रत्येक सदस्य यांच्यातील नोंदणीकृत करार, ज्यात सदस्याची नवी सदनिका, भाडे आणि इतर हक्क नमूद असतात. सहकार विभागाच्या 30 सप्टेंबर 2026 च्या आदेशानुसार, विकास करारापासून तीन महिन्यांच्या आत PAAA नोंदणीकृत करणे आवश्यक आहे, आणि सर्व मंजुऱ्या मिळाल्यानंतर व आपले PAAA नोंदणीकृत झाल्यानंतरच सदस्य घरे रिकामी करतात.
मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी
Pre-EMI — प्री-EMI (फक्त व्याजाचा हप्ता)
बांधकामाधीन सदनिका बांधली जात असताना, गृहकर्जाच्या आतापर्यंत वितरित झालेल्या भागावर दरमहा भरले जाणारे फक्त व्याजाचे हप्ते; अंतिम वितरणानंतर पूर्ण EMI सुरू होतात. प्री-EMI मुळे मासिक खर्च कमी राहतो, पण कर्ज कमी होत नाही, आणि ताबा मिळण्यास उशीर झाल्यास तुम्हाला वर्षानुवर्षे व्याज भरावे लागू शकते.
कॅल्क्युलेटर: Pre-EMI विरुद्ध पूर्ण EMI · मार्गदर्शक: बांधकामाधीन फ्लॅटसाठी गृहकर्ज
Premium — प्रीमियम (अधिमूल्य)
विकास नियंत्रण नियमावलीअंतर्गत अतिरिक्त FSI, फंजिबल क्षेत्र किंवा इतर सवलतींसाठी नियोजन प्राधिकरणाला भरावी लागणारी रक्कम. प्रीमियम मंजुरीच्या टप्प्यावर, विक्री सुरू होण्यापूर्वी भरावे लागतात, आणि बँक त्यासाठी वित्तपुरवठा करेल की नाही हे तिच्या स्वतःच्या धोरणावर व कायदेशीर मतावर अवलंबून असते.
मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी · कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता
Primary and collateral security — प्राथमिक व पूरक (कोलॅटरल) तारण
प्राथमिक तारण (primary security) म्हणजे कर्जातूनच निर्माण झालेली मालमत्ता — उदा. मुदत कर्जातून खरेदी केलेले यंत्र किंवा कॅश क्रेडिटमधून वित्तपुरवठा केलेला स्टॉक. कोलॅटरल तारण हे अतिरिक्त असते, जसे मालमत्ता, ठेवी किंवा हमी. 1 एप्रिल 2026 पासून मंजूर किंवा नूतनीकरण झालेल्या, सूक्ष्म व लघु उद्योगांना दिलेल्या ₹20 लाखांपर्यंतच्या कर्जांसाठी बँकांनी कोलॅटरल घेऊ नये.
मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट
Priority sector lending — प्राधान्य क्षेत्र कर्ज
बँकांनी आपल्या कर्जांपैकी ठरावीक हिस्सा विशिष्ट क्षेत्रांना द्यावा ही RBI ची अट; त्यामुळे बँका या क्षेत्रांना कर्ज देण्यास अधिक उत्सुक असतात. Udyam वर नोंदणीकृत MSME ना दिलेली कर्जे यात मोडतात, तसेच Tier II ते Tier VI केंद्रांमध्ये आरोग्य सुविधा उभारण्यासाठी प्रति कर्जदार ₹12 कोटींपर्यंतची बँक कर्जेही.
मार्गदर्शक: हॉस्पिटल किंवा क्लिनिकसाठी निधी कसा उभारावा · सेवा: हॉस्पिटल फंडिंग
Processing fee — प्रोसेसिंग शुल्क
कर्जाचे मूल्यांकन करून ते मंजूर करण्यासाठी कर्जदाता आकारत असलेले एकवेळचे शुल्क — सहसा कर्ज रकमेची ठरावीक टक्केवारी, किमान रकमेच्या अटीसह — अधिक 18% GST. ते प्रत्येक कर्जदाता स्वतः ठरवतो, त्यामुळे व्याजदर, कायदेशीर व मूल्यांकन शुल्क आणि गहाणावरील मुद्रांक शुल्क यांच्यासोबतच त्याचीही तुलना करा.
कॅल्क्युलेटर: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर · मार्गदर्शक: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर आणि टॉप-अप
R
Ready reckoner rate — रेडी रेकनर दर
प्रत्येक ठिकाणासाठी शासनाने ठरवलेली मालमत्तेची मानक मूल्ये, जी महाराष्ट्राच्या Annual Statement of Rates (वार्षिक बाजारमूल्य दर तक्ता) मध्ये प्रकाशित होतात. मुद्रांक शुल्क करारमूल्य आणि रेडी रेकनर मूल्य यांपैकी जे जास्त असेल त्यावर आकारले जाते; महाराष्ट्राने 2026–27 साठी हे दर बदललेले नाहीत.
कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च
Redevelopment — पुनर्विकास
जुन्या सहकारी गृहनिर्माण संस्थेची इमारत पाडून पुन्हा बांधणे, ज्यात सदस्यांना नव्या सदनिका मिळतात आणि वाढीव FSI मुळे शक्य होणाऱ्या अतिरिक्त सदनिका विकून खर्च भागवला जातो. महाराष्ट्रात याची कार्यपद्धती Maharashtra Co-operative Societies Act च्या Section 79A अंतर्गत ठरवलेली आहे; 30 सप्टेंबर 2026 च्या आदेशानुसार, पुनर्विकासाचा निर्णय आणि डेव्हलपरची निवड या दोन्हींना सर्व सदस्यांपैकी किमान 51% सदस्यांची मंजुरी आवश्यक आहे.
मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी · कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता · सेवा: बांधकाम वित्त
Registration fee — नोंदणी शुल्क
महाराष्ट्रात दुय्यम निबंधकाकडे (Sub-Registrar) मालमत्तेचा दस्तऐवज नोंदवण्याचे शुल्क: मूल्याच्या पहिल्या ₹10,000 साठी ₹100 आणि त्यापुढील प्रत्येक ₹1,000 साठी ₹10, जे साधारण 1% होते, कमाल ₹30,000. साधारण ₹30 लाखांपेक्षा जास्त किमतीच्या कोणत्याही घरासाठी सरसकट ₹30,000 भरावे लागतात.
कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च
RERA 70% separate account — RERA 70% स्वतंत्र खाते
RERA च्या Section 4(2)(l)(D) नुसार खरेदीदारांकडून मिळालेल्या रकमेपैकी 70% रक्कम शेड्यूल्ड बँकेतील स्वतंत्र खात्यात जमा करावी लागते आणि ती फक्त जमीन व बांधकाम खर्चासाठीच वापरता येते. रक्कम काढणे कामाच्या पूर्णत्वाच्या प्रमाणात असावे आणि आर्किटेक्ट, इंजिनिअर व चार्टर्ड अकाउंटंट यांनी प्रमाणित केलेले असावे; पूर्णत्व प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतर उरलेली रक्कम काढता येते.
मार्गदर्शक: MahaRERA 70% खाते · कॅल्क्युलेटर: RERA स्वतंत्र खात्यातून पैसे काढणे
S
Section 37(2)(g) (formerly 43B(h)) — Section 37(2)(g) — MSME देयकांवरील कर वजावटीचा नियम
आयकराचा असा नियम ज्यानुसार सूक्ष्म किंवा लघु उद्योगाला देणे असलेली रक्कम MSMED Act च्या कालमर्यादेपलीकडे थकली असल्यास, खरेदीदाराला ती प्रत्यक्षात ज्या वर्षी भरली त्याच वर्षी वजावट म्हणून घेता येते. Income-tax Act, 2025 च्या Section 37(2)(g) ने 1961 च्या Act मधील Section 43B(h) ची जागा घेतली आहे, आणि रिटर्नच्या देय तारखेपर्यंत कोणताही सवलत कालावधी (grace period) मिळत नाही; MSMED Act अंतर्गत भरलेले व्याज कधीही वजावटीस पात्र नसते.
कॅल्क्युलेटर: MSME विलंबित पेमेंट व्याज
Self-redevelopment — स्वयं-पुनर्विकास
असा पुनर्विकास ज्यात गृहनिर्माण संस्था स्वतःच, तिने नेमलेल्या आर्किटेक्ट, प्रकल्प व्यवस्थापन सल्लागार आणि कंत्राटदारामार्फत प्रकल्पाचे नियोजन, वित्तपुरवठा आणि बांधकाम करते, आणि अतिरिक्त लाभ (surplus) डेव्हलपरला न जाता स्वतःकडे ठेवते. राज्य सहकारी बँक (State Co-operative Bank) ही राज्यव्यापी नोडल कर्जदाता आहे, तर मुंबई व MMRDA क्षेत्रासाठी मुंबई जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक आहे; खर्च, विक्री आणि कर्जाची जोखीम संस्थेवर असते.
मार्गदर्शक: स्वयं-पुनर्विकासासाठी निधी · सेवा: बांधकाम वित्त
Special mention account and NPA (SMA / NPA) — विशेष उल्लेख खाते (SMA) व अनुत्पादक मालमत्ता (NPA)
थकीत कर्जांसाठी RBI चे पूर्वसूचना वर्गीकरण: SMA-0 म्हणजे 30 दिवसांपर्यंत थकीत, SMA-1 म्हणजे 31–60 दिवस आणि SMA-2 म्हणजे 61–90 दिवस. 90 दिवसांपेक्षा जास्त थकीत कर्ज अनुत्पादक मालमत्ता (NPA) बनते, आणि सर्व थकबाकी भरल्यानंतरच त्याचा दर्जा पुन्हा सुधारतो; 90 दिवस 'आउट ऑफ ऑर्डर' राहिलेले किंवा देय तारखेपासून 180 दिवसांत नूतनीकरण न झालेले कॅश क्रेडिट किंवा ओव्हरड्राफ्ट खातेही NPA होऊ शकते.
मार्गदर्शक: कर्ज अर्ज नाकारले का जातात · मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट
Stamp duty — मुद्रांक शुल्क
मालमत्तेच्या दस्तऐवजांवरील राज्य कर; महाराष्ट्रात तो करारमूल्य आणि रेडी रेकनर मूल्य यांपैकी जे जास्त असेल त्यावर आकारला जातो. शहरे व नगरांमध्ये मूळ शुल्क 5% आहे, आणि अधिभारांमुळे एकूण शुल्क साधारणतः ठाणे शहरात 7% आणि मुंबईत व बदलापूरसारख्या नगरपरिषद क्षेत्रांत 6% होते; एकट्याने किंवा इतर महिलांसोबत घर खरेदी करणाऱ्या महिलांना 1% कमी शुल्क भरावे लागते.
कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च
T
TDS on property purchase — मालमत्ता खरेदीवरील TDS (उद्गम कर कपात)
मालमत्तेची किंमत किंवा मुद्रांक शुल्क मूल्य ₹50 लाख किंवा त्याहून अधिक असल्यास, खरेदीदाराने निवासी (resident) विक्रेत्याला पैसे देताना या दोन्हींपैकी जी रक्कम जास्त असेल त्यावर 1% कर उद्गमस्थानी कापला पाहिजे. 1 एप्रिल 2026 पासून हे Income-tax Act, 2025 च्या Section 393(1) अंतर्गत येते (पूर्वी Section 194-IA) आणि Form 26QB ऐवजी आलेल्या Form 141 मध्ये त्याची माहिती दिली जाते.
कॅल्क्युलेटर: महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क · मार्गदर्शक: ठाणे आणि बदलापूरमध्ये घर खरेदीचा खरा खर्च
Techno-economic viability study (TEV) — तांत्रिक-आर्थिक व्यवहार्यता अभ्यास
कर्जदात्याच्या पॅनेलवरील सल्लागाराने प्रकल्पाचे तंत्रज्ञान आणि आर्थिक बाजू यांची केलेली स्वतंत्र तपासणी; सहसा मोठ्या, नव्या किंवा तांत्रिकदृष्ट्या गुंतागुंतीच्या प्रकल्पांसाठी आणि कन्सॉर्शियम कर्जांसाठी. तो केव्हा आवश्यक आहे हे प्रत्येक बँकेचे पत धोरण ठरवते, सामान्यतः कर्जाची रक्कम, क्षेत्र किंवा गुंतागुंत यावरून.
मार्गदर्शक: DPR मध्ये कर्जदात्यांना काय हवे असते · सेवा: प्रकल्प निधी
Term loan — मुदत कर्ज
एकदम किंवा टप्प्याटप्प्याने वितरित होणारी आणि मान्य कालावधीत हप्त्यांमध्ये — अनेकदा मोरेटोरियमनंतर — फेडली जाणारी निश्चित रक्कम. यंत्रसामग्री, इमारती आणि विस्तार यांसारख्या अनेक वर्षे उत्पन्न देणाऱ्या मालमत्तांसाठी ते वापरले जाते, आणि भविष्यातील रोख प्रवाहातून त्याची परतफेड शक्य आहे का यावरूनच प्रामुख्याने त्याची रक्कम ठरते.
मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट · कॅल्क्युलेटर: प्रकल्प DSCR · सेवा: प्रकल्प निधी
Top-up loan — टॉप-अप कर्ज
विद्यमान गृहकर्जदाराला त्याच मालमत्तेच्या तारणावर दिले जाणारे अतिरिक्त कर्ज, जे अनेकदा बॅलन्स ट्रान्स्फरसोबत घेतले जाते. गृहकर्ज आणि टॉप-अप मिळून मालमत्तेचे सध्याचे मूल्य आणि कर्जदात्याचे LTV धोरण यांनी मर्यादित असतात; कर्जदात्यांना स्वच्छ परतफेड इतिहास हवा असतो, आणि ही रक्कम सट्टेबाजीसाठी वापरता येत नाही.
मार्गदर्शक: गृहकर्ज बॅलन्स ट्रान्स्फर आणि टॉप-अप · सेवा: गृहकर्ज
Trade Receivables Discounting System (TReDS) — ट्रेड रिसीव्हेबल्स डिस्काउंटिंग सिस्टम (येणी वटवणूक मंच)
RBI-अधिकृत ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म, जिथे MSME च्या खरेदीदाराने स्वीकारलेली इनव्हॉइसेस बोली लावणाऱ्या बँका व NBFC डिस्काउंट करतात, आणि त्यासाठी MSME विक्रेत्यावर कोणतीही जबाबदारी (recourse) राहत नाही. मोठ्या कंपन्या आणि केंद्रीय सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांना यावर नोंदणी करणे बंधनकारक आहे, त्यामुळे तुमचा खरेदीदार त्यांपैकी एक असेल तेव्हा याचा सर्वाधिक उपयोग होतो.
मार्गदर्शक: कंत्राटदारांसाठी खेळते भांडवल · मार्गदर्शक: MSME साठी ट्रेड फायनान्स
Tranche disbursement — टप्प्याटप्प्याने कर्ज वितरण (ट्रान्च डिस्बर्समेंट)
कर्ज एकदम न देता बांधकामाच्या प्रगतीनुसार हप्त्यांमध्ये वितरित करणे. RBI नुसार बांधकामाधीन मालमत्तेसाठीची गृहकर्जे बांधकामाच्या टप्प्यांशी काटेकोरपणे जोडलेली असावीत आणि आगाऊ (upfront) वितरण करू नये (NHB ने नोव्हेंबर 2025 मध्ये हाच नियम HFC ना लागू केला), आणि बांधकाम वित्त कर्जदात्याच्या इंजिनिअरच्या प्रगती प्रमाणपत्राच्या आधारे वितरित केले जाते.
कॅल्क्युलेटर: Pre-EMI विरुद्ध पूर्ण EMI · मार्गदर्शक: बांधकामाधीन फ्लॅटसाठी गृहकर्ज
Transferable development rights (TDR) — हस्तांतरणीय विकास हक्क
नियोजन प्राधिकरण प्रमाणपत्राच्या स्वरूपात देत असलेले बांधकाम क्षेत्र — उदाहरणार्थ रस्ता किंवा आरक्षणासाठी जमीन सुपूर्द केल्याच्या बदल्यात — जे विकता येते आणि नियमांनी परवानगी दिलेल्या मर्यादेत दुसऱ्या भूखंडावर वापरता येते. पुनर्विकास आणि नव्या प्रकल्पांवर अतिरिक्त बांधकामयोग्य क्षेत्र मिळवण्यासाठी डेव्हलपर TDR खरेदी करतात, आणि व्यवहार्यता आराखड्यात त्याचा खर्च हा सुरुवातीच्या टप्प्यातील खर्च असतो.
कॅल्क्युलेटर: पुनर्विकास व्यवहार्यता · मार्गदर्शक: डेव्हलपर म्हणून सोसायटी पुनर्विकासासाठी निधी
Turnover method — उलाढाल पद्धत (टर्नओव्हर मेथड)
₹5 कोटींपर्यंत फंड-आधारित मर्यादा असलेल्या सूक्ष्म व लघु उद्योगांच्या खेळत्या भांडवलाची गरज ठरवण्यासाठी RBI चे मार्गदर्शन: गरज अंदाजित वार्षिक उलाढालीच्या 25% इतकी धरली जाते, त्यापैकी 5% कर्जदार स्वतः आणतो आणि किमान 20% बँक वित्तपुरवठा करते.
कॅल्क्युलेटर: ड्रॉइंग पॉवर व खेळत्या भांडवलाची मर्यादा · मार्गदर्शक: कंत्राटदारांसाठी खेळते भांडवल
U
Udyam registration — उद्यम नोंदणी
एखाद्या व्यवसायाचे सूक्ष्म, लघु किंवा मध्यम उद्योग म्हणून वर्गीकरण करणारी ऑनलाइन नोंदणी. MSME लाभांचे हे प्रवेशद्वार आहे: बँक कर्जांसाठी प्राधान्य क्षेत्राचा दर्जा, CGTMSE हमी, सूक्ष्म व लघु उद्योगांना ₹20 लाखांपर्यंत विनातारण कर्जे आणि MSMED Act अंतर्गत विलंबित देयकांपासून संरक्षण.
मार्गदर्शक: कंत्राटदारांसाठी खेळते भांडवल · कॅल्क्युलेटर: MSME विलंबित पेमेंट व्याज
W
Working capital demand loan (WCDL) — खेळत्या भांडवलाचे डिमांड लोन
खेळत्या भांडवलाच्या मर्यादेतूनच वेगळे काढलेले, निश्चित रक्कम व मुदतीचे अल्पमुदतीचे कर्ज; ठरावीक, कालमर्यादित गरजेसाठी ते अनेकदा कॅश क्रेडिटपेक्षा स्वस्त पडते. बँकिंग व्यवस्थेकडून ₹150 कोटी किंवा त्याहून अधिक फंड-आधारित खेळत्या भांडवलाची मर्यादा असलेल्या कर्जदारांनी मंजूर फंड-आधारित मर्यादेपैकी किमान 60% रक्कम अशा कर्ज घटकाच्या रूपात घेणे बंधनकारक आहे, ज्याची किमान मुदत सात दिवस असते.
मार्गदर्शक: मुदत कर्ज, कॅश क्रेडिट की ओव्हरड्राफ्ट · सेवा: खेळते भांडवल
कर्जासाठी मदत हवी आहे?
आमचे सर्व मार्गदर्शक लेख आणि मोफत कॅल्क्युलेटर पाहा, किंवा बांधकाम वित्त, खेळते भांडवल, गृहकर्ज किंवा मालमत्तेवर कर्ज याबद्दल आमच्याशी बोला. आम्ही तुमची फाइल तयार करतो आणि योग्य बँका, NBFC व वित्तीय संस्थांकडे जातो; अंतिम निर्णय कर्जदाता घेतो.