कंत्राटदार किंवा MSME पुरवठादार सही करतो त्या जवळपास प्रत्येक करारात सुरक्षा मागितली जाते: निविदेच्या वेळी बयाणा रक्कम (EMD), काम मिळाल्यावर परफॉर्मन्स गॅरंटी, आणि मोबिलायझेशन ॲडव्हान्सवर गॅरंटी. यातील बहुतेक बँक गॅरंटी (BG) स्वरूपात दिली जाते. कर्जासारखे BG मुळे तुमच्या खात्यातून रोख पैसे जात नाहीत, त्यामुळे तिचा खर्च कमी लेखला जातो. प्रत्यक्षात ती तुमच्या बँक मर्यादा, मार्जिन म्हणून रोख रकमेचा काही भाग, आणि करारापेक्षा जास्त काळ चालणारे शुल्क अडकवून ठेवते.
बँक गॅरंटी म्हणजे काय
बँक गॅरंटी म्हणजे तुम्ही (अर्जदार) एखादी जबाबदारी पूर्ण न केल्यास लाभार्थीला (प्रकल्प मालक, खरेदीदार किंवा प्राधिकरण) पैसे देण्याचे बँकेचे वचन. 1 एप्रिल 2026 पासून दिलेल्या किंवा नूतनीकरण केलेल्या गॅरंटींना लागू असलेल्या RBI च्या Non-Fund Based Credit Facilities Directions, 2025 नुसार गॅरंटी अपरिवर्तनीय (irrevocable) आणि बिनशर्त असाव्या लागतात आणि न्यायालयाने रोखल्याशिवाय invoke झाल्यावर त्यांचा सन्मान करावा लागतो. शुल्क, claim period, मुदत आणि तारण हे प्रत्येक बँकेच्या संचालक मंडळाने मंजूर केलेल्या धोरणावर सोडले आहे.
बँक गॅरंटीचे प्रकार
| प्रकार | ती कशाची हमी देते | साधारण टप्पा |
|---|---|---|
| बिड बॉण्ड / EMD गॅरंटी | निविदा मिळाल्यास तुम्ही करार कराल | निविदा |
| परफॉर्मन्स गॅरंटी | करारानुसार काम किंवा पुरवठा पूर्ण कराल | काम मिळाल्यापासून defect liability संपेपर्यंत |
| ॲडव्हान्स पेमेंट (मोबिलायझेशन) गॅरंटी | काम सुरू होण्यापूर्वी मालकाने दिलेला ॲडव्हान्स परत होईल | कराराची सुरुवात |
| रिटेन्शन मनी गॅरंटी | रनिंग बिलांतून राखून ठेवलेली रक्कम सोडवणे | काम सुरू असताना |
| फायनान्शियल गॅरंटी | पैशाची जबाबदारी, उदा. उधारीवरील पुरवठ्याचे पेमेंट किंवा दुसऱ्या पक्षाचे कर्ज | कधीही |
| कस्टम्स व इतर वैधानिक गॅरंटी | शुल्क किंवा इतर देणी, जिथे प्राधिकरण रोख ठेवीऐवजी BG स्वीकारते | प्राधिकरणाच्या गरजेनुसार |
फायनान्शियल गॅरंटीचा दर परफॉर्मन्स गॅरंटीपेक्षा जास्त असतो, कारण त्या invoke होण्याची शक्यता जास्त असते. उदाहरणार्थ, SBI च्या शुल्कतक्त्यानुसार रेटिंगप्रमाणे परफॉर्मन्स BG वर वर्षाला 1.60% ते 2.20% आणि फायनान्शियल BG वर 1.90% ते 2.30% आकारले जातात, आणि ॲडव्हान्स पेमेंट गॅरंटीवर फायनान्शियल गॅरंटीच्या दरापेक्षा 20% जास्त.
BG मर्यादा विरुद्ध fund-based मर्यादा
तुमची बँक दोन प्रकारच्या मर्यादा मंजूर करते:
- Fund-based (कॅश क्रेडिट, ओव्हरड्राफ्ट, मुदत कर्ज): पैसे कर्जाऊ दिले जातात आणि वापरलेल्या रकमेवर व्याज लागते.
- Non-fund based (बँक गॅरंटी, letters of credit): गॅरंटी invoke झाल्याशिवाय पैसे हलत नाहीत. तुम्ही घेतलेली प्रत्येक BG परत होईपर्यंत किंवा मुदत संपेपर्यंत मंजूर BG मर्यादेचा काही भाग वापरते.
RBI च्या निर्देशांनुसार बँक साधारणपणे ज्या ग्राहकाची तिच्याकडे fund-based सुविधाही आहे त्यालाच गॅरंटी देते; पात्र आर्थिक तारणाने (उदा. मुदत ठेव) पूर्ण सुरक्षित गॅरंटीसारखे अपवाद आहेत. म्हणून BG मर्यादा साधारणपणे तुमच्या खेळत्या भांडवलाच्या मर्यादांसोबत मंजूर होते आणि तुमच्या ऑर्डर बुक व निविदांच्या नियोजनावर ठरते. मोठी गॅरंटी invoke झाली तर बँक पैसे देते आणि तुमचे खाते डेबिट करते; ती रक्कम एका रात्रीत fund-based कर्ज बनते.
बँक गॅरंटीचा प्रत्यक्ष खर्च
- कमिशन. BG रकमेवर वर्षाला ठरावीक टक्के, तुमचे रेटिंग आणि BG च्या प्रकारानुसार. PNB ₹1 कोटीपर्यंतच्या परफॉर्मन्स BG वर वर्षाला 2.00% आकारते; Indian Bank, SBI व इतर बँका आपापले card rates प्रसिद्ध करतात. SBI प्राधान्य क्षेत्रातील (priority sector) कर्जदारांसाठी कमी दर देते.
- किती कालावधीसाठी आकारणी. अनेक बँका वैधता अधिक claim period साठी आकारतात आणि पूर्ण महिने किंवा तिमाहीपर्यंत पूर्णांक करतात. SBI महिन्याने आकारते, अपूर्ण दिवस पूर्ण महिना धरले जातात; PNB किमान एका तिमाहीचे शुल्क घेते.
- कमिशन व इतर शुल्कांवर GST. बँकांच्या शुल्कतक्त्यांतील कमिशन GST वगळून असते.
- रोख मार्जिन. हा RBI चा नियम नाही, पण बहुतेक बँका मार्जिन घेतात. उदाहरणार्थ, Indian Bank ची IB Contractors योजना गॅरंटी व LC वर 10% मार्जिन FD स्वरूपात घेते. FD वर व्याज मिळते, म्हणून खर्च म्हणजे त्या पैशाचा तुमच्यासाठीचा खर्च आणि FD दर यातील फरक.
- गॅरंटी दस्तऐवजावर मुद्रांक शुल्क (खाली पाहा), तसेच BG देणे, दुरुस्ती आणि e-BG संदेशांसाठी लहान शुल्क.
उदाहरण
एका कंत्राटदाराला 24 महिने वैधता आणि 12 महिन्यांच्या claim period सह ₹1 कोटीची परफॉर्मन्स गॅरंटी हवी आहे. बँक claim period सह, तिमाहीने, वर्षाला 2.00% आकारते. ती 6.25% व्याज देणाऱ्या FD मध्ये 10% मार्जिन ठेवते, तर कंत्राटदाराच्या कॅश क्रेडिटचा दर 10.5% आहे. हे आमच्या बँक गॅरंटी खर्च कॅल्क्युलेटर मधील डीफॉल्ट आकडे आहेत, फक्त उदाहरणादाखल.
| घटक | रक्कम |
|---|---|
| कमिशन: ₹1 कोटी × 2.00% × 36 महिने | ₹6,00,000 |
| कमिशन आणि ₹1,000 इतर शुल्कांवर GST | ₹1,08,180 |
| इतर शुल्क | ₹1,000 |
| ₹10 लाख मार्जिन: 36 महिने 4.25% ने बुडणारे व्याज | ₹1,27,500 |
| मुद्रांक शुल्कापूर्वी एकूण | ₹8,36,680 (वर्षाला सुमारे 2.8%) |
| 0.3% ने महाराष्ट्र मुद्रांक शुल्क | ₹30,000 |
हीच BG claim period साठी शुल्क न आकारणाऱ्या बँकेत मुद्रांक शुल्कापूर्वी ₹6,00,680 ला पडते, म्हणून तुमची बँक कशी आकारणी करते हे विचारणे फायद्याचे ठरते.
महाराष्ट्रात बँक गॅरंटीवरील मुद्रांक शुल्क
जुलै 2026 पर्यंत महाराष्ट्र बँक गॅरंटीवर security bond च्या अनुच्छेदानुसार (Article 54) शुल्क आकारत असे, आणि प्रत्येक नूतनीकरणावर तेच शुल्क पुन्हा लागत असे. Maharashtra Stamp (Fourth Amendment) Act, 2026 स्वतंत्र Article 34A समाविष्ट करतो, जो Vinod Kothari Consultants च्या टिपणानुसार 22 जुलै 2026 पासून लागू आहे:
| गॅरंटी | मुद्रांक शुल्क |
|---|---|
| ₹5 लाखांपर्यंत फायनान्शियल किंवा बँक गॅरंटी | 0.1%, किमान ₹500 |
| ₹5 लाखांपेक्षा जास्त | 0.3%, कमाल ₹20 लाख |
| सार्वजनिक बांधकाम किंवा सार्वजनिक खरेदीसाठी शासकीय महामंडळ, स्थानिक प्राधिकरण किंवा वैधानिक संस्थेच्या नावे | ₹500 |
| रक्कम न वाढवता नूतनीकरण किंवा मुदतवाढ | 0.25%, कमाल ₹25,000 |
| इतर letters of guarantee | ₹500 |
म्हणजे ₹10 लाखांच्या BG वर ₹3,000, ₹1 कोटीच्या BG वर ₹30,000, आणि तीच ₹1 कोटीची BG रक्कम न वाढवता नूतनीकरण केल्यास ₹25,000. अभ्यासकांनी लक्षात आणून दिले आहे की कायद्यात "bank guarantee" ची व्याख्या नाही आणि कर्ज दस्तऐवजांतील गॅरंटीसारख्या काही प्रकरणांत इतर अनुच्छेद लागू असल्याचा युक्तिवाद होऊ शकतो. निविदेचा खर्च ठरवण्यापूर्वी बँक दस्तऐवजावर मुद्रांक कसे लावणार हे विचारा.
वैधता आणि claim period
वैधता म्हणजे गॅरंटी ज्या कालावधीला कव्हर देते तो. Claim period म्हणजे मुदत संपल्यानंतर लाभार्थी दावा करू शकतो तो अतिरिक्त काळ. Indian Contract Act च्या section 28 च्या Exception 3 चा आधार घेत बँका किमान एक वर्षाचा आग्रह धरत. 2021 मध्ये दिल्ली उच्च न्यायालयाने Larsen & Toubro v. Punjab National Bank प्रकरणात हा अपवाद किमान claim period ठरवत नाही असे सांगितले, त्यामुळे claim period करार आणि बँक जे ठरवतील तो असतो. कमी claim period ने कमिशन कमी होऊ शकते, पण निविदा परवानगी देत असेल तरच.
खर्च कसा कमी करावा
- रेटिंग सुधारा आणि वाटाघाटी करा. चांगल्या अंतर्गत रेटिंगने card rates कमी होतात, आणि मोठ्या किंवा चांगल्या रेटिंगच्या कर्जदारांना अनेकदा ग्राहकनिहाय दर मिळतात.
- Claim period ची आकारणी कशी होते ते निवडा. त्यासाठी शुल्क आकारणाऱ्या आणि न आकारणाऱ्या बँकांची तुलना करा, आणि करार परवानगी देतो तितका कमी claim period मागा.
- मुदत संपलेल्या किंवा मुक्त झालेल्या BG लगेच परत करा. गॅरंटी बँकेच्या पुस्तकांत थकीत असेपर्यंत कमिशन चालू राहते. PNB रद्द केल्यावर, किमान दोन तिमाहींचे शुल्क वसूल करून, उरलेल्या पूर्ण तिमाहींचे कमिशन परत करते.
- मार्जिन: जास्त म्हणजे नेहमी स्वस्त नाही. BG ला ठेवींचे पाठबळ असल्यास बँका कमिशन कमी करतात: SBI 50% रोख मार्जिनवर दराच्या 50% आणि 100% वर 25% आकारते; PNB 75% वर 50% आणि 100% वर 25%. आमच्या उदाहरणात 100% मार्जिनने कमिशन ₹1,50,000 पर्यंत कमी होते, पण अडकलेल्या ₹1 कोटी रोख रकमेवर बुडणारे व्याज ₹12,75,000 होते, त्यामुळे एकूण खर्च ₹14,53,180 पर्यंत वाढतो. पैसे अन्यथा निष्क्रिय पडून राहणार असतील तरच पूर्ण मार्जिन फायद्याचे ठरते.
- CGTMSE चा वापर मर्यादेसाठी करा, दरासाठी नाही. CGTMSE योजना सूक्ष्म व लघु उद्योगांना तारणाशिवाय दिलेल्या fund आणि non-fund based सुविधांना, बँक गॅरंटीसह, कव्हर देते. त्यामुळे बँक मालमत्ता तारणाशिवाय गॅरंटी मर्यादा मंजूर करू शकते, पण वार्षिक गॅरंटी शुल्क वाढते; म्हणजे ती तुमची तारणाची गरज कमी करते, कमिशन नाही.
- विमा surety bond चा विचार करा. IRDAI च्या 2022 च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार विमा कंपन्या बिड, परफॉर्मन्स, ॲडव्हान्स पेमेंट आणि रिटेन्शन मनी बॉण्ड देऊ शकतात, पण फायनान्शियल गॅरंटी नाही. 2022 पासून केंद्र सरकारच्या खरेदीत ते बिड व परफॉर्मन्स सुरक्षा म्हणून स्वीकारले जातात, जिथे करार साधारणपणे कराराच्या मूल्याच्या 5–10% परफॉर्मन्स सुरक्षा मागतात. Surety bond तुमच्या बँक मर्यादा वापरत नाही. प्रीमियम प्रत्येक प्रकरणानुसार ठरतो; तुम्ही टाकलेल्या प्रीमियमने आमचा कॅल्क्युलेटर त्याची तुलना करतो.
निविदा भरण्यापूर्वीची यादी
- निविदेतील BG चा नमुना, वैधता आणि claim period वाचा.
- सर्व थकीत गॅरंटी मोजून किती BG मर्यादा मोकळी आहे ते तपासा.
- BG चा खर्च काढा: संपूर्ण आकारणी कालावधीसाठी कमिशन, GST, मार्जिनचा खर्च आणि मुद्रांक शुल्क.
- Surety bond स्वीकारला जातो का ते विचारा.
- मुदत संपण्याची तारीख नोंदवून ठेवा आणि लाभार्थीकडून मूळ गॅरंटी वेळेवर परत घ्या.
गॅरंटी मर्यादा कॅश क्रेडिट, बिल डिस्काउंटिंग आणि उपकरण कर्जांसोबत कशा बसतात, हे आमच्या कंत्राटदारांसाठी खेळते भांडवल मार्गदर्शकात पाहा. तुमच्या कॅश क्रेडिटपैकी प्रत्यक्षात किती काढता येईल हे आमचा ड्रॉइंग पॉवर कॅल्क्युलेटर दाखवतो.
Biz Corp Solutions कशी मदत करते
कंत्राटदार आणि MSME ना त्यांच्या निविदांच्या नियोजनानुसार गॅरंटी मर्यादा ठरवण्यास, त्या कॅश क्रेडिट व उपकरण वित्तासोबत जोडण्यास, आणि योग्य असल्यास CGTMSE कव्हरसह संपूर्ण फाइल घेऊन बँका, NBFC व वित्तीय संस्थांकडे जाण्यास आम्ही मदत करतो. आमच्या खेळते भांडवल आणि बांधकाम वित्त सेवा पाहा, किंवा पुढील मोठ्या निविदेपूर्वी आम्हाला कॉल करा.
हा लेख RBI चे निर्देश, बँकांचे प्रसिद्ध शुल्कतक्ते, Maharashtra Stamp (Fourth Amendment) Bill, 2026 आणि 21 ऑक्टोबर 2026 पर्यंतच्या भाष्यावर आधारित आहे. दर, मार्जिन आणि मुद्रांक पद्धत बँकेनुसार बदलतात आणि काळानुसार बदलू शकतात; तुमचे sanction letter आणि बँकेचा सध्याचा शुल्कतक्ता अंतिम असतो.