बहुतेक छोट्या व्यवसायांसाठी बँक कर्जातील सर्वात कठीण भाग व्याजदर नसून तारण (collateral) असतो. भाड्याच्या शेडमध्ये काम करणारा उत्पादक, फर्मच्या नावावर मालमत्ता नसलेला व्यापारी किंवा पहिल्या पिढीतील उद्योजक यांच्याकडे अनेकदा गहाण ठेवण्यासारखे काहीच नसते. भारत सरकार आणि SIDBI यांनी स्थापन केलेले Credit Guarantee Fund Trust for Micro and Small Enterprises (CGTMSE) ही दरी भरून काढण्यासाठी आहे. MSME मंत्रालयानुसार 2000 मध्ये योजना सुरू झाल्यापासून ₹9.80 लाख कोटींच्या 1.18 कोटींहून अधिक गॅरंटी मंजूर झाल्या आहेत.
ते कसे काम करते
बँक सूक्ष्म किंवा लघु उद्योगाला तारण किंवा त्रयस्थ पक्षाच्या (third-party) गॅरंटीशिवाय कर्ज देते. ती CGTMSE ला वार्षिक शुल्क भरते आणि गॅरंटी घेते: कर्ज NPA झाल्यास ट्रस्ट थकीत रकमेचा ठरलेला हिस्सा बँकेला देतो. बँकेचा तोटा मर्यादित असल्याने ती तुमच्या मालमत्तेऐवजी तुमच्या व्यवसायाच्या व रोख प्रवाहाच्या आधारावर कर्ज देऊ शकते.
तीन मुद्द्यांबद्दल अनेकदा गैरसमज असतो:
- संपूर्ण 100% कर्ज तुम्हालाच फेडायचे असते. गॅरंटी कर्जदात्याचे संरक्षण करते. दावा दिल्यानंतरही ट्रस्ट बँकेने तुमच्याकडून वसुली सुरू ठेवावी अशी अपेक्षा करतो, आणि थकबाकीदारांची नावे ट्रस्टच्या वेबसाइटवर प्रसिद्ध होऊ शकतात.
- प्रवर्तकांची वैयक्तिक गॅरंटी चालते. योजना त्रयस्थ पक्षाच्या गॅरंटीला मनाई करते, पण प्रोप्रायटर, भागीदार, विश्वस्त किंवा प्रवर्तक संचालकांची गॅरंटी त्रयस्थ पक्षाची मानली जात नाही.
- हा कर्जदात्याचा पर्याय आहे. CGTMSE वापरण्याची सक्ती बँकेवर करणारा कोणताही नियम नाही, आणि ट्रस्ट प्रस्ताव नाकारू शकतो.
कव्हर किती आहे
प्रत्येक कर्जदारासाठी कव्हर होणारे कमाल कर्ज (fund आणि non-fund based मिळून):
| कर्जदाता | कमाल मर्यादा |
|---|---|
| सार्वजनिक, खासगी व परदेशी बँका, निवडक वित्तीय संस्था | ₹10 कोटी |
| स्मॉल फायनान्स बँका, RRB, सहकारी बँका, राज्य वित्तीय संस्था | ₹200 लाख |
| मायक्रोफायनान्स संस्था | ₹50 लाख |
| NBFC (स्वतंत्र CGS-II योजना) | ₹500 लाख |
1 एप्रिल 2025 रोजी किंवा त्यानंतर मंजूर गॅरंटींसाठी बँकांची मर्यादा ₹5 कोटींवरून ₹10 कोटी करण्यात आली. ही मर्यादा तुमच्या एकूण कव्हर झालेल्या कर्जाला लागू होते, ते अनेक कर्जदात्यांमध्ये विभागलेले असले तरी.
1 एप्रिल 2025 रोजी किंवा त्यानंतर मंजूर गॅरंटींसाठी कव्हरचे प्रमाण:
| कर्जदार | ₹5 लाखांपर्यंत | ₹5 लाख ते ₹50 लाख | ₹50 लाख ते ₹10 कोटी |
|---|---|---|---|
| सूक्ष्म उद्योग | 85% | 75% | 75% |
| ईशान्य भारत, J&K आणि लडाखमधील MSE | 80% | 80% | 75% |
| महिला उद्योजक, अग्निवीरांनी सुरू केलेले MSE | 90% | 90% | 90% |
| SC/ST उद्योजक, दिव्यांग व्यक्ती, आकांक्षित जिल्हे, ZED-प्रमाणित MSE, ट्रान्सजेंडर उद्योजक | 85% | 85% | 85% |
| इतर सर्व | 75% | 75% | 75% |
RBI ने निश्चित केलेल्या पतपुरवठा-कमतरता जिल्ह्यांतील (Identified Credit Deficient Districts) MSE ना 5 टक्के बिंदू जास्त कव्हर मिळते. व्यापार (trading) आणि शैक्षणिक किंवा प्रशिक्षण संस्थाही याच अटींवर पात्र आहेत.
खर्च किती: वार्षिक गॅरंटी शुल्क
| कर्ज सुविधा | वार्षिक प्रमाणित दर |
|---|---|
| ₹10 लाखांपर्यंत | 0.37% |
| ₹10 लाख ते ₹50 लाख | 0.55% |
| ₹50 लाख ते ₹1 कोटी | 0.60% |
| ₹1 कोटी ते ₹2 कोटी | 0.85% |
| ₹2 कोटी ते ₹5 कोटी | 1.00% |
| ₹5 कोटी ते ₹8 कोटी | 1.10% |
| ₹8 कोटी ते ₹10 कोटी | 1.20% |
- पहिल्या वर्षी शुल्क गॅरंटी रकमेवर आणि त्यानंतर थकीत (outstanding) रकमेवर आकारले जाते. स्लॅब तुमच्या एकूण CGTMSE कर्जावरून ठरतो.
- महिला, SC/ST, दिव्यांग, अग्निवीर आणि ट्रान्सजेंडर उद्योजक; ईशान्य भारतातील युनिट (₹50 लाखांपर्यंत), आकांक्षित जिल्हे किंवा पतपुरवठा-कमतरता जिल्हे; आणि ZED-प्रमाणित युनिट यांना प्रत्येकी 10% सवलत मिळते, एकूण 30% पर्यंत.
- प्रत्येक कर्जदाता स्वतःच्या पोर्टफोलिओनुसार समायोजित दर भरतो: सर्वोत्तमांना 10% सूट, आणि सर्वाधिक जोखमीच्या कर्जदात्यांना 70% पर्यंत risk premium.
- मागणी केलेल्या शुल्कात GST समाविष्ट असतो, आणि कर्जदाता त्याच्या विवेकानुसार ते तुमच्याकडून वसूल करू शकतो.
उदाहरण
एका लघु उत्पादकाला (विशेष प्रवर्गात नसलेल्या) सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकेकडून ₹2 कोटींची तारणमुक्त खेळत्या भांडवलाची मर्यादा मिळते.
- प्रमाणित 0.85% दराने पहिल्या वर्षाचे शुल्क: ₹1,70,000, जे बँक तुमच्यावर टाकू शकते. महिलेच्या मालकीच्या युनिटला 10% सवलत (0.765%, म्हणजे ₹1,53,000) आणि 75% ऐवजी 90% कव्हर मिळेल.
- ₹1.6 कोटी थकीत असताना खाते थकले, तर गॅरंटी रक्कम त्याच्या 75%, म्हणजे ₹1.2 कोटी. CGTMSE त्यापैकी 75% (₹90 लाख) आधी आणि उरलेली रक्कम नंतर बँकेला देते. व्यवसायाला तरीही संपूर्ण ₹1.6 कोटी देणे असते.
हे शुल्क अन्यथा तुम्हाला काय सोडावे लागले असते त्याच्याशी तुलना करा: मालमत्तेवरील कर्जासाठी किंवा प्रकल्प कर्जासाठी उपयोगी पडणारी मालमत्ता गहाण ठेवणे, किंवा मुदत ठेवीत अडकलेले रोख मार्जिन. अनेक MSE साठी वर्षाला 0.37% ते 1.20% स्वस्त पडते.
कोण पात्र आहे
- कर्जदार: उत्पादन, सेवा किंवा व्यापारातील नवीन किंवा विद्यमान सूक्ष्म किंवा लघु उद्योग. 1 एप्रिल 2025 पासून सूक्ष्म उद्योग म्हणजे ₹2.5 कोटींपर्यंत गुंतवणूक आणि ₹10 कोटींपर्यंत उलाढाल; लघु उद्योग म्हणजे ₹25 कोटी आणि ₹100 कोटींपर्यंत. MSMED (Amendment) Act, 2026 या मर्यादा केंद्र सरकारच्या अधिसूचनांवर सोपवतो, म्हणून तुमच्या Udyam प्रमाणपत्रावर सध्याच्या मर्यादा तपासा (आमचे MSME थकीत पेमेंट मार्गदर्शक पाहा).
- सुविधा: मुदत कर्जे आणि खेळते भांडवल, बँक गॅरंटी आणि letters of credit सारख्या non-fund based मर्यादांसह (बँक गॅरंटीचा प्रत्यक्ष खर्च पाहा).
- कर्जदाता: CGTMSE कडे नोंदणीकृत सदस्य कर्ज संस्था.
CGTMSE काय करत नाही
- तारण असलेल्या कर्जांसाठी नाही. तारण किंवा त्रयस्थ पक्षाच्या गॅरंटीवर आधारित सुविधा कव्हर होत नाही; मात्र hybrid security पर्यायात बँक कर्जाच्या काही भागासाठी तारण घेऊन उरलेला असुरक्षित भाग CGTMSE खाली, एकूण ₹10 कोटीपर्यंत, कव्हर करू शकते.
- कमकुवत खात्यांसाठी नाही. शुल्क भरल्याच्या दिवशी सुविधा standard असावी लागते, आणि मागील वर्षात पुनर्रचना झालेले किंवा SMA-2 मध्ये गेलेले कर्ज नव्याने कव्हर होत नाही. त्या तारखेपासून 90 दिवसांत NPA झालेले कर्ज दाव्यासाठी पात्र नसते.
- ₹50 लाखांवरील investment grade खालील प्रस्तावांसाठी नाही. मोठ्या प्रस्तावांना कर्जदात्याचे अंतर्गत investment grade रेटिंग असावे लागते.
- दुहेरी कव्हर नाही. दुसऱ्या शासकीय गॅरंटी योजना, NCGTC किंवा विमा कंपनीने आधीच कव्हर केलेली कर्जे वगळली जातात.
- कव्हरचा कालावधी. मुदत कर्जांसाठी ठरलेली मुदत अधिक चार महिने; खेळत्या भांडवलासाठी नूतनीकरण करता येणारे पाच वर्षांचे टप्पे.
RBI ची तारणमुक्त मर्यादा वेगळी आहे
CGTMSE नसतानाही, RBI च्या नियमांनुसार 1 एप्रिल 2026 पासून मंजूर किंवा नूतनीकरण झालेल्या ₹20 लाखांपर्यंतच्या सूक्ष्म व लघु उद्योग कर्जांवर बँका तारण घेऊ शकत नाहीत, आणि चांगल्या पूर्वइतिहासाच्या युनिटसाठी ₹25 लाखांपर्यंत तारण माफ करू शकतात. त्यापलीकडे, ₹10 कोटीपर्यंत, बँकेला जाता येते ते CGTMSE मुळे.
अलीकडील भर
CGTMSE ने निर्यात कर्जासाठी (फेब्रुवारी 2026), सूक्ष्म उद्योगांसाठी Micro Credit Card (मार्च 2026) आणि TReDS वरील कर्ज सुविधांसाठी (जून 2026) विशेष तरतुदी केल्या आहेत. त्या तुमच्या प्रकरणाला लागू होतात का हे बँकेला विचारा.
बँकेकडे CGTMSE कव्हर कसे मागावे
- Udyam registration करा आणि ते अद्ययावत ठेवा.
- बँकेला पटेल अशी फाइल तयार करा: GST रिटर्न, आर्थिक विवरणपत्रे, बँक स्टेटमेंट, आणि मुदत कर्जांसाठी रोख प्रवाहातून परतफेड होते हे दाखवणारा प्रकल्प अहवाल. आमचा DSCR कॅल्क्युलेटर यात मदत करतो.
- बँक मालमत्ता मागण्यापूर्वीच विचारा: "ही मर्यादा CGTMSE खाली कव्हर होऊ शकते का?" कव्हर वाढवणारा किंवा शुल्क कमी करणारा तुमचा कोणताही प्रवर्ग सांगा.
- शुल्क कोण भरणार आणि ते sanction letter मध्ये कसे दिसेल ते विचारा.
- तुमच्याकडे थोडी मालमत्ता असल्यास, सगळे गहाण ठेवण्याऐवजी hybrid पर्यायाबद्दल विचारा.
- वेळेवर हप्ते भरा. SMA किंवा NPA मध्ये गेलेल्या खात्याला पुढे कव्हर मिळणे कठीण होते.
Biz Corp Solutions कशी मदत करते
सूक्ष्म व लघु उद्योगांना कर्जदात्यांना पटेल अशी फाइल तयार करण्यास, आणि CGTMSE अंतर्गत तारणमुक्त किंवा अंशतः तारण असलेले खेळते भांडवल, मुदत कर्जे व गॅरंटी मर्यादांसाठी बँका, NBFC व वित्तीय संस्थांकडे जाण्यास आम्ही मदत करतो. आमच्या खेळते भांडवल आणि प्रकल्प अर्थसहाय्य सेवा पाहा.
हा लेख 1 एप्रिल 2026 रोजी अद्ययावत CGTMSE योजना दस्तऐवज, CGTMSE ची परिपत्रके आणि 21 ऑक्टोबर 2026 पर्यंतच्या RBI व MSME मंत्रालयाच्या घोषणांवर आधारित आहे. कर्ज कव्हर होईल का, आणि कोणत्या अटींवर, हे कर्जदाता आणि CGTMSE ठरवतात.