जेव्हा एखादा व्यवसाय कॅश क्रेडिट, ओव्हरड्राफ्ट किंवा वर्किंग कॅपिटल डिमांड लोनसाठी अर्ज करतो, किंवा वार्षिक नूतनीकरण (renewal) अथवा मर्यादा वाढीसाठी (enhancement) फाइल पाठवतो, तेव्हा बँकेच्या क्रेडिट अधिकाऱ्याची पहिली मागणी असते — CMA डेटा (Credit Monitoring Arrangement डेटा).
ज्याप्रमाणे सविस्तर प्रकल्प अहवाल (DPR) हा दीर्घकालीन प्रकल्प DSCR द्वारे मुदत कर्ज फेडू शकतो हे सिद्ध करतो, त्याचप्रमाणे CMA डेटा हे सिद्ध करतो की तुमच्या दैनंदिन व्यवसाय चक्रात — कच्चा माल, अपूर्ण माल (WIP), तयार माल आणि ग्राहकांकडील येणी, वजा पुरवठादारांची उधारी — किती अल्पकालीन पैसा अडकलेला आहे आणि त्या तफावतीपैकी किती भाग बँक सुरक्षितपणे देऊ शकते.
पद्धत 1: नायक समितीची उलाढाल पद्धत (MSE साठी ₹5 कोटींपर्यंत)
लहान व्यवसायांना क्लिष्ट इन्व्हेंटरी नियमांत अडकू न देण्यासाठी, RBI ने ₹5 कोटींपर्यंत एकत्रित फंड-आधारित खेळत्या भांडवलाची मर्यादा असलेल्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योगांसाठी (MSEs) पी. आर. नायक समितीचे सूत्र स्वीकारले आहे:
- एकूण खेळत्या भांडवलाची गरज: अंदाजित वार्षिक उलाढालीच्या 25% धरली जाते (म्हणजेच वर्षाचा एक-चतुर्थांश भाग, किंवा 3 महिन्यांचे व्यवसाय चक्र).
- किमान बँक वित्तपुरवठा: अंदाजित वार्षिक उलाढालीच्या 20% (म्हणजेच 25% गरजेच्या चार-पंचमांश भाग).
- कर्जदाराचे मार्जिन (Net Working Capital): अंदाजित वार्षिक उलाढालीच्या 5% (म्हणजेच 25% गरजेचा एक-पंचमांश भाग, जो व्यवसायातील दीर्घकालीन निधीतून आणला जातो).
डिजिटल व्यवहारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी, RBI च्या MSME सूचनांनुसार बँकांना MSE च्या डिजिटल उलाढालीच्या भागासाठी खेळत्या भांडवलाची मर्यादा (20% ऐवजी) 30% पर्यंत मोजण्याचा सल्ला दिला आहे, जो बँकेच्या धोरणावर आणि पडताळलेल्या डिजिटल विक्री पुराव्यावर अवलंबून असतो.
अंदाजित उलाढालीची मुख्य तपासणी: क्रेडिट टीम कोणताही अंदाजित उलाढालीचा आकडा डोळे झाकून स्वीकारत नाही. ते तुमची अंदाजित विक्री मागील 12 महिन्यांच्या GSTR-1 आणि GSTR-3B रिटर्न्स, बँक खात्यातील जमा रकमा, स्थापित उत्पादन क्षमता आणि हातातील ऑर्डर बुकशी जुळवून पाहतात.
पद्धत 2: टंडन समितीचे MPBF (कमाल अनुज्ञेय बँक वित्तपुरवठा)
₹5 कोटींपेक्षा जास्त खेळत्या भांडवलाच्या मर्यादेसाठी — तसेच मध्यम किंवा मोठ्या कंपन्यांसाठी किंवा मोठे व्यवसाय चक्र असलेल्या उद्योगांसाठी — बँका पी. एल. टंडन समितीच्या चौकटीनुसार मर्यादा ठरवतात. यात तुमच्या अंदाजित एकूण चालू मालमत्ता (Total Current Assets - TCA) आणि इतर चालू दायित्वे (Other Current Liabilities - OCL) यावरून कमाल अनुज्ञेय बँक वित्तपुरवठा (MPBF) काढला जातो.
प्रथम दोन मूलभूत घटक समजून घेऊ:
- इतर चालू दायित्वे (OCL): अल्पकालीन बँक कर्जे वगळून 12 महिन्यांत देय असलेली सर्व अल्पकालीन दायित्वे (मुख्यतः मालाचे व्यापारी धनको/creditors, ग्राहकांकडून मिळालेली आगाऊ रक्कम आणि देय खर्च व वैधानिक देणी).
- वर्किंग कॅपिटल गॅप (WCG):
एकूण चालू मालमत्ता (TCA) − इतर चालू दायित्वे (OCL). हा तुमच्या चालू मालमत्तेचा असा भाग आहे ज्याला पुरवठादारांच्या उधारीतून निधी मिळालेला नाही.
या गॅपपैकी किती भाग कर्जदाराने स्वतःच्या निव्वळ खेळत्या भांडवलातून (Net Working Capital - NWC) (दीर्घकालीन निधी = नेट वर्थ + दीर्घकालीन कर्ज − स्थिर व अ-चालू मालमत्ता) उभा करावा, यासाठी टंडन समितीने दोन मुख्य पद्धती दिल्या:
| घटक | टंडन पद्धत 1 | टंडन पद्धत 2 (₹5 कोटींपेक्षा जास्तसाठी प्रमाणित) |
|---|---|---|
| किमान कर्जदार मार्जिन (आवश्यक NWC) | वर्किंग कॅपिटल गॅपच्या 25% (0.25 × WCG) |
एकूण चालू मालमत्तेच्या 25% (0.25 × TCA) |
| MPBF सूत्र | WCG − (0.25 × WCG) = WCG च्या 75% |
WCG − (0.25 × TCA) |
| आवश्यक किमान चालू गुणोत्तर (Current Ratio) | 1.00 : 1 (प्रत्यक्षात बँका 1.15 ते 1.25 मागतात) | 1.33 : 1 |
| बँका कधी वापरतात | लहान मर्यादा, सवलतीच्या योजना किंवा पहिल्यांदाच बदलताना | ₹5 कोटींपेक्षा जास्त कॉर्पोरेट आणि MSME खेळत्या भांडवलासाठी |
टंडन पद्धत 2 मुळे 1.33:1 चालू गुणोत्तर का येते? कारण जर एकूण चालू मालमत्तेचा 25% भाग दीर्घकालीन भांडवलातून (NWC) उभा केला गेला, तर एकूण चालू दायित्वे (बँकेचे MPBF अधिक व्यापारी धनको) कधीही एकूण चालू मालमत्तेच्या 75% पेक्षा जास्त होऊ शकत नाहीत (100 ÷ 75 = 1.33).
प्रत्यक्ष ₹ उदाहरण: नायक उलाढाल पद्धत विरुद्ध टंडन पद्धत 2
समजा ठाण्यातील एका उत्पादन युनिटने पुढील आर्थिक वर्षासाठी ₹20 कोटी वार्षिक उलाढालीचा अंदाज धरला आहे आणि त्याच्या CMA डेटामध्ये खालीलप्रमाणे अंदाजित चालू मालमत्ता व दायित्वे आहेत:
| घटक | अंदाजित रक्कम |
|---|---|
| कच्चा माल (1.5 महिन्यांचा वापर) | ₹180 लाख |
| अपूर्ण माल / WIP (0.5 महिन्याचा उत्पादन खर्च) | ₹50 लाख |
| तयार माल (1.0 महिन्याचा विक्री खर्च) | ₹120 लाख |
| ग्राहकांकडील येणी / Debtors (2.0 महिन्यांची विक्री) | ₹330 लाख |
| रोख आणि इतर चालू मालमत्ता | ₹40 लाख |
| एकूण चालू मालमत्ता (TCA) | ₹720 लाख |
| वजा: व्यापारी धनको आणि इतर चालू दायित्वे (OCL) | –₹220 लाख |
| वर्किंग कॅपिटल गॅप (WCG = TCA − OCL) | ₹500 लाख |
आता प्रत्येक पद्धतीनुसार पात्र मर्यादेची तुलना पाहू:
- नायक समितीच्या उलाढाल पद्धतीनुसार (₹5 कोटींपर्यंत पात्र असल्यास):
- एकूण खेळत्या भांडवलाची गरज (₹20 कोटींच्या 25%) = ₹500 लाख
- आवश्यक कर्जदार मार्जिन (₹20 कोटींच्या 5%) = ₹100 लाख
- पात्र बँक वित्तपुरवठा (₹20 कोटींच्या 20%) = ₹400 लाख (₹4.00 कोटी)
- टंडन समिती पद्धत 1 नुसार:
- वर्किंग कॅपिटल गॅप (
WCG) = ₹500 लाख - वजा: WCG च्या 25% (
0.25 × ₹500 लाख) = –₹125 लाख - MPBF (पद्धत 1) = ₹375 लाख (₹3.75 कोटी)
- वर्किंग कॅपिटल गॅप (
- टंडन समिती पद्धत 2 नुसार:
- वर्किंग कॅपिटल गॅप (
WCG) = ₹500 लाख - वजा: एकूण चालू मालमत्तेच्या 25% (
0.25 × ₹720 लाख) = –₹180 लाख - MPBF (पद्धत 2) = ₹320 लाख (₹3.20 कोटी)
- वर्किंग कॅपिटल गॅप (
पद्धत 2 मधील महत्त्वाची अट लक्षात घ्या: जर ताळेबंदानुसार कंपनीचे प्रत्यक्ष निव्वळ खेळते भांडवल (NWC) ₹200 लाख असेल (किमान ₹180 लाख मार्जिनपेक्षा जास्त), तर बँक ₹500 लाख गॅपमधून प्रत्यक्ष ₹200 लाख NWC वजा करते आणि ₹300 लाख मंजूर करते. याउलट, जर कंपनीचे प्रत्यक्ष NWC फक्त ₹130 लाख असेल (₹180 लाख गरजेपेक्षा ₹50 लाख कमी), तर तिचे चालू गुणोत्तर 1.33:1 खाली घसरते आणि बँक प्रवर्तकांना ₹50 लाख अतिरिक्त भांडवल/असुरक्षित कर्ज टाकण्यास सांगते किंवा कमी मर्यादा मंजूर करते.
एकदा वार्षिक मर्यादा मंजूर झाली की, तुमचे दरमहा पैसे काढणे हे तुमच्या मासिक स्टॉक आणि डेटर विवरणावर चालते — आमच्या ड्रॉइंग पॉवर कॅल्क्युलेटरवर तुमची प्रत्यक्ष मर्यादा कधीही तपासा आणि कॅश क्रेडिटमधील ड्रॉइंग पॉवर वरील आमचा मार्गदर्शक लेख वाचा.
प्रमाणित CMA डेटा वर्कबुकमधील 6 फॉर्म
जरी RBI ने मोठ्या कर्जदारांसाठी CMA फॉर्मचे केंद्रीय रिपोर्टिंग अनेक वर्षांपूर्वीच शिथिल केले असले, तरी जवळपास प्रत्येक भारतीय बँकेचे क्रेडिट मूल्यांकन सॉफ्टवेअर आजही पारंपरिक 6-फॉर्म CMA फॉरमॅट वापरते, ज्यात साधारणपणे 5 वर्षांचा डेटा असतो (मागील 2 लेखापरीक्षित वर्षे, 1 चालू वर्षाचा अंदाज आणि पुढील 2 अंदाजित वर्षे):
| फॉर्म | नाव | क्रेडिट अधिकारी यात काय तपासतात |
|---|---|---|
| फॉर्म I | सध्याच्या आणि प्रस्तावित मर्यादांचा तपशील | सर्व बँकांमधील मागील 2 वर्षांतील फंड-आधारित (CC, OD, WCDL, मुदत कर्जे) व बिगर-फंड-आधारित (BG, LC) मर्यादा आणि आता मागितलेली प्रस्तावित मर्यादा |
| फॉर्म II | ऑपरेटिंग स्टेटमेंट (नफा-तोटा पत्रक) | ढोबळ विक्री, निव्वळ विक्री, कच्चा माल वापर, वीज, मजुरी, घसारा, ऑपरेटिंग नफा, व्याज, PBT आणि PAT — हे लेखापरीक्षित P&L आणि GST उलाढालीशी जुळवून पाहिले जाते |
| फॉर्म III | ताळेबंदाचे विश्लेषण (Balance Sheet Analysis) | खरे निव्वळ खेळते भांडवल (NWC) काढण्यासाठी प्रत्येक मालमत्ता आणि दायित्वाचे चालू दायित्वे, मुदत दायित्वे, नेट वर्थ, चालू मालमत्ता, स्थिर मालमत्ता आणि अ-चालू मालमत्ता यात काटेकोर वर्गीकरण करते |
| फॉर्म IV | चालू मालमत्ता आणि चालू दायित्वांचे तुलनात्मक विवरण | प्रत्येक स्टॉक, डेटर आणि क्रेडिटर आकड्याचे होल्डिंग कालावधीत (महिन्यांत किंवा दिवसांत) रूपांतर करते आणि अंदाजित पातळीची मागील 2 लेखापरीक्षित वर्षांशी तुलना करते |
| फॉर्म V | कमाल अनुज्ञेय बँक वित्तपुरवठ्याची (MPBF) गणना | वर्किंग कॅपिटल गॅप (TCA − OCL) काढते, टंडन पद्धत 1, टंडन पद्धत 2 किंवा उलाढाल पद्धत लागू करते आणि पात्र बँक मर्यादा दाखवते |
| फॉर्म VI | निधी प्रवाह विवरण (Funds Flow Statement) | प्रत्येक वर्षासाठी दीर्घकालीन स्रोत विरुद्ध दीर्घकालीन वापर आणि अल्पकालीन स्रोत विरुद्ध अल्पकालीन वापर दाखवते — अल्पकालीन CC चा पैसा दीर्घकालीन स्थिर मालमत्तेत वळवला गेला नाही ना, याची ही मुख्य चाचणी असते |
तुमच्या CMA पॅकमध्ये बँका तपासत असलेली मुख्य आर्थिक गुणोत्तरे
प्रस्ताव मंजुरी समितीकडे जाण्यापूर्वी बँकेची क्रेडिट प्रणाली फॉर्म II, III आणि VI मधून तयार होणारी 5 मानक गुणोत्तरे तपासते:
- चालू गुणोत्तर (
Current Assets ÷ Current Liabilities): अल्पकालीन तरलता मोजते. टंडन पद्धत 2 अंतर्गत याचे मानक 1.33:1 आहे (पद्धत 1 किंवा उलाढाल पद्धतीखालील लहान MSME मर्यादांसाठी अनेक बँका 1.15:1 ते 1.25:1 स्वीकारतात). - TOL / TNW (
एकूण बाह्य दायित्वे ÷ टँजिबल नेट वर्थ): व्यवसायावरील कर्जाचे प्रमाण मोजते — प्रवर्तकांच्या प्रत्येक ₹1 भांडवलामागे व्यवसायावर बाहेरचे किती देणे आहे. बहुतेक बँका TOL/TNW 3.00:1 ते 4.00:1 च्या आत असावे अशी अपेक्षा करतात (क्वासी-इक्विटीचा आधार असल्यास ट्रेडिंग किंवा पायाभूत सुविधांमध्ये कधीकधी जास्त प्रमाण चालते). - क्वासी-इक्विटी (Quasi-equity) / सुधारित TNW: प्रवर्तक, संचालक आणि कुटुंबीयांकडून घेतलेली असुरक्षित कर्जे जी बँकेच्या कर्जाच्या काळात परत न घेण्याच्या मुद्रांकित हमीपत्राद्वारे दुय्यम (subordinated) ठेवली जातात, ती अनेकदा टँजिबल नेट वर्थमध्ये जोडली जातात, ज्यामुळे TOL/TNW आणि NWC दोन्ही सुधारतात.
- व्याज कव्हरेज गुणोत्तर (
EBITDA ÷ एकूण व्याज): ऑपरेटिंग नफ्यातून कॅश क्रेडिट आणि मुदत कर्जाचे व्याज सहज भागते का ते तपासते (साधारणपणे 2.00:1 पेक्षा जास्त असणे अपेक्षित असते). - इन्व्हेंटरी आणि येण्यांचे होल्डिंग दिवस (फॉर्म IV): जर मागील 2 वर्षांत तुमचे लेखापरीक्षित डेटर्स 60 दिवस असतील आणि जास्त CC मर्यादा मिळवण्यासाठी तुमच्या CMA मध्ये अचानक 110 दिवस दाखवले असतील, तर नवीन मोठ्या मुदतीचा करार दाखवल्याशिवाय क्रेडिट अधिकारी ते पुन्हा 60 दिवसांवर आणून मर्यादा कापतात.
CMA मंजुरीला विलंब लावणाऱ्या किंवा मर्यादा कमी करणाऱ्या 5 चुका
- फॉर्म III आणि लेखापरीक्षित ताळेबंदात विसंगती: संलग्न कंपन्यांना दिलेली कर्जे, जुनी वादग्रस्त येणी (>180 दिवस) किंवा सुरक्षा ठेवी "चालू मालमत्तेत" ठेवणे. बँका यांचे अ-चालू मालमत्ता (Non-Current Assets) म्हणून पुनर्वर्गीकरण करतात, ज्यामुळे तुमचे चालू गुणोत्तर आणि NWC तात्काळ कमी होते.
- फॉर्म VI (निधी प्रवाह) मध्ये नकारात्मक दीर्घकालीन अधिशेष: मुदत कर्ज किंवा प्रवर्तक भांडवल न आणता थेट कॅश क्रेडिट खात्यातून मशिनरी, कारखान्याची जमीन किंवा व्यावसायिक वाहने खरेदी करणे. फॉर्म VI मध्ये हे लगेच "अल्पकालीन निधीचा दीर्घकालीन कामासाठी वापर" म्हणून उघड होते.
- अंदाजित उलाढालीत अवास्तव वाढ: जेव्हा ऐतिहासिक वाढ 10% होती आणि चालू वर्षाच्या पहिल्या 6 महिन्यांचे GST रिटर्न्स स्थिर विक्री दाखवत आहेत, तेव्हा फॉर्म II मध्ये विक्रीत 40% ते 50% वाढ दाखवणे.
- मार्चच्या ताळेबंदात कर वाचवण्यासाठी कमी स्टॉक दाखवणे: लेखापरीक्षित खात्यांत 31 मार्च रोजी कृत्रिमरीत्या कमी स्टॉक किंवा डेटर्स दाखवणे आणि नंतर CMA मध्ये खूप मोठ्या मर्यादेची मागणी करणे. तुमचे 31 मार्चचे स्टॉक स्टेटमेंट आणि लेखापरीक्षित ताळेबंद जुळलेच पाहिजेत.
- सध्याच्या बिगर-फंड मर्यादा वगळणे: फॉर्म I आणि III मधील खेळत्या भांडवलाच्या चक्राशी बँक गॅरंटी आणि LC मर्यादा आणि त्यांचे कॅश मार्जिन न जुळवणे.
तुमच्या नूतनीकरण किंवा मर्यादा वाढीच्या तारखेपूर्वी संपूर्ण आर्थिक आणि KYC संच एकत्र करण्यासाठी आमची खेळते भांडवल कागदपत्र तपासणी यादी वापरा.
Biz Corp Solutions कशी मदत करते
आम्ही मुंबई, ठाणे, पुणे आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील MSME, उत्पादक, व्यापारी आणि कंत्राटदारांसाठी बँकेला मान्य होणारे CMA वर्कबुक्स, ऑपरेटिंग-सायकल स्पष्टीकरण आणि कर्ज प्रस्ताव तयार करतो. तुमची फाइल बँक किंवा NBFC कडे जाण्यापूर्वी आम्ही तुमची लेखापरीक्षित खाती, GST रिटर्न्स आणि स्टॉक स्टेटमेंट्स जुळवून पाहतो, नायक उलाढाल पद्धत आणि टंडन MPBF पद्धत 2 या दोन्हीनुसार तुमची गुणोत्तरे तपासतो आणि खेळते भांडवल व इन्व्हेंटरी फंडिंग यांची योग्य रचना करतो.
हा मार्गदर्शक लेख ऑक्टोबर 2026 पर्यंतच्या RBI च्या MSME क्षेत्रातील कर्जांवरील मास्टर डायरेक्शन, क्रेडिट रिस्क मॅनेजमेंट डायरेक्शन्स 2025 आणि भारतीय व्यापारी बँकांच्या प्रमाणित मूल्यांकन पद्धतींवर आधारित आहे. प्रत्येक बँक आपल्या संचालक मंडळाने मंजूर केलेल्या क्रेडिट धोरणानुसार स्वतःचे मार्जिन, गुणोत्तर आणि उलाढालीचे निकष ठरवते.