TReDS म्हणजे काय आणि RBI ने याची निर्मिती का केली?
महाराष्ट्र आणि भारतातील बहुतांश उत्पादन व सेवा क्षेत्रातील MSME उद्योगांसाठी व्यवसाय वाढवताना सर्वात मोठी अडचण मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्या किंवा PSU कडून ऑर्डर मिळवणे ही नसते — तर माल पाठवल्यापासून पेमेंट मिळेपर्यंतच्या 45-दिवस ते 90-दिवसांच्या उधारीच्या कालावधीत खेळते भांडवल उभे करणे ही असते. जर तुम्ही ही सर्व बिले केवळ पारंपारिक कॅश क्रेडिट (CC) मर्यादेतून भागवायचे ठरवले, तर तुम्हाला तीन मोठ्या अडचणी येतात:
- मालमत्ता तारणाची मर्यादा: एकदा तुम्ही CGTMSE विनातारण मर्यादा ओलांडली की बँका 100%+ स्थावर मालमत्ता तारण मागतात.
- MSME च्या स्वतःच्या रेटिंगवर आधारित व्याजदर: ₹15 कोटी उलाढाल असलेला MSME स्वतःच्या रेटिंगवर कॅश क्रेडिट घेताना सामान्यतः 9.75% ते 11.75% प्रति वर्ष व्याज देतो.
- ड्रॉइंग पॉवर (DP) मर्यादा: बँका मासिक ड्रॉइंग पॉवर काढताना बुक-डेट्सवर 25% ते 40% मार्जिन कापतात आणि 90 दिवसांपेक्षा जुनी येणी पूर्णपणे वगळतात.
ही संरचनात्मक कोंडी फोडण्यासाठी, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) पेमेंट आणि सेटलमेंट सिस्टम्स कायदा, 2007 अंतर्गत ट्रेड रिसिव्हेबल्स डिस्काउंटिंग सिस्टम (TReDS) ला मान्यता दिली — हे एक डिजिटल एक्सचेंज आहे जिथे MSME उद्योग कॉर्पोरेट आणि PSU खरेदीदारांनी स्वीकारलेल्या व्यापारी बिलांचा स्पर्धात्मक बँका आणि NBFC-फॅक्टर्समध्ये लिलाव करू शकतात.
भारतातील 4 RBI-परवानाधारक TReDS प्लॅटफॉर्म्स
सध्या RBI च्या मान्यतेखाली 4 संस्था प्रत्यक्ष TReDS एक्सचेंज चालवतात (आणि त्या GSTN ई-इनव्हॉइस पोर्टल तसेच उद्यम नोंदणी पोर्टलशी जोडलेल्या आहेत):
- RXIL (Receivables Exchange of India Ltd): SIDBI आणि NSE (नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज) द्वारे प्रवर्तित.
- M1xchange (Mynd Solutions Pvt Ltd): SIDBI व्हेंचर, Amazon आणि संस्थात्मक गुंतवणूकदारांचे पाठबळ असलेले प्लॅटफॉर्म.
- Invoicemart (A.TReDS Ltd): Axis Bank आणि mjunction services यांचा संयुक्त उपक्रम.
- C2treds (C2FO Factoring Solutions Pvt Ltd): MSME सप्लाय-चेन डिस्काउंटिंग वाढवण्यासाठी RBI कडून मान्यता मिळालेला 4 था TReDS ऑपरेटर.
₹250 कोटींच्या अनिवार्य नोंदणी नियमांतर्गत (MSME मंत्रालयाची दिनांक 7 नोव्हेंबर 2024 ची अधिसूचना क्र. S.O. 4845(E), ज्याने पूर्वीची ₹500 कोटींची मर्यादा कमी करून ₹250 कोटी केली, तसेच सर्व केंद्रीय PSUs), मोठ्या कॉर्पोरेट खरेदीदारांना किमान एका TReDS प्लॅटफॉर्मवर नोंदणी करणे बंधनकारक आहे जेणेकरून त्यांचे MSME पुरवठादार सहजपणे बिले डिस्काउंट करू शकतील.
TReDS टप्प्याटप्प्याने कसे काम करते? (24 ते 48 तासांत T+1 सेटलमेंट)
प्रत्येक TReDS व्यवहारात 3 घटक सहभागी असतात: MSME विक्रेता (ज्याच्याकडे वैध उद्यम नोंदणी असणे आवश्यक आहे), कॉर्पोरेट / PSU खरेदीदार, आणि फायनान्सर्स (प्लॅटफॉर्मवर बोली लावणाऱ्या शेड्युल्ड व्यावसायिक बँका आणि NBFC-फॅक्टर्स).
- टप्पा 1 — फॅक्टरिंग युनिट (FU) तयार करणे: माल/सेवा पुरवल्यानंतर आणि GST ई-इनव्हॉइस व ई-वे बिल जनरेट केल्यानंतर, MSME विक्रेता इनव्हॉइस अपलोड करतो (Factoring) किंवा कॉर्पोरेट खरेदीदार देय इनव्हॉइस TReDS पोर्टलवर अपलोड करतो (Reverse Factoring). प्रणाली एक डिजिटल फॅक्टरिंग युनिट (FU) तयार करते.
- टप्पा 2 — कॉर्पोरेट खरेदीदाराकडून डिजिटल स्वीकृती: कॉर्पोरेट खरेदीदार प्लॅटफॉर्मवर फॅक्टरिंग युनिट डिजिटलरीत्या स्वीकारतो (Accept), ज्याद्वारे निव्वळ देय रक्कम (लागू असलेला TDS वजा करून) आणि अचूक देय तारीख (Maturity Due Date) (उदा. इनव्हॉइस तारखेपासून 45 दिवस किंवा 60 दिवस) निश्चित केली जाते.
- टप्पा 3 — 50+ बँका आणि NBFC कडून पारदर्शक बोली (Bidding): एकदा खरेदीदाराने बिल स्वीकारले की, फॅक्टरिंग युनिट लिलावासाठी खुले होते. ज्या बँका आणि NBFC-फॅक्टर्सनी त्या कॉर्पोरेट खरेदीदारावर बायर एक्सपोजर लिमिट मंजूर केली आहे, ते स्पर्धात्मक वार्षिक डिस्काउंटिंग दरांची बोली लावतात (उदा. बँक A 7.80% प्रति वर्ष बोली लावते, तर बँक B 7.55% प्रति वर्ष बोली लावते).
- टप्पा 4 — बोली स्वीकारणे आणि T+1 रोख जमा (24–48 तास): सर्वात कमी व्याजदराची बोली स्वीकारल्यानंतर (व्याजाचा खर्च कोण उचलणार यानुसार MSME किंवा खरेदीदाराकडून), विजेती बँक डिस्काउंट केलेली रक्कम NEFT / RTGS / NACH द्वारे थेट MSME च्या निर्धारित बँक खात्यात T+1 दिवशी (पुढील कामकाजाच्या दिवशी) जमा करते.
- टप्पा 5 — देय तारखेला परतफेड (Maturity Settlement): 45 व्या किंवा 60 व्या दिवशी, TReDS क्लिअरिंग हाऊस आपोआप कॉर्पोरेट खरेदीदाराच्या बँक खात्यातून NACH द्वारे रक्कम वजा करून फायनान्सरला अदा करते.
TReDS विरुद्ध बँक बिल डिस्काउंटिंग विरुद्ध कॅश क्रेडिट (CC)
अनुभवी CFO आणि MSME प्रवर्तक आपल्या नियमित बँक खेळत्या भांडवलासोबत TReDS चा वापर का करतात? खालील तुलना पाहा:
| निकष | TReDS इनव्हॉइस डिस्काउंटिंग | पारंपारिक बँक बिल डिस्काउंटिंग | बुक-डेट्सवरील कॅश क्रेडिट (CC) |
|---|---|---|---|
| खरेदीदाराने पैसे थकवल्यास जबाबदारी (Recourse) | MSME विक्रेत्यासाठी 100% विदाऊट रिकोर्स (RBI नियम) | विथ रिकोर्स (खरेदीदाराने उशीर केल्यास बँक MSME कडून वसूल करते) | MSME कर्जदारावर 100% विथ रिकोर्स जबाबदारी |
| MSME कडून लागणारे मालमत्ता तारण | झिरो कोलॅटरल (विनातारण) / वैयक्तिक हमी नाही | सामान्यतः प्राथमिक + मालमत्ता तारणाची गरज | स्टॉक/बुक-डेट्स हायपोथिकेशन + मालमत्ता तारण आवश्यक |
| व्याजदरासाठी वापरले जाणारे क्रेडिट रेटिंग | कॉर्पोरेट खरेदीदाराचे क्रेडिट रेटिंग (AAA / AA / A) | MSME + खरेदीदाराच्या रेटिंगचे मिश्रण | MSME विक्रेत्याचे स्वतःचे क्रेडिट रेटिंग |
| सामान्य व्याज / डिस्काउंट दर | 7.25% – 9.25% प्रति वर्ष | 9.00% – 10.75% प्रति वर्ष | 9.50% – 12.00% प्रति वर्ष |
| कापले जाणारे मार्जिन / हेअरकट | 0% ते 10% (अनेकदा TDS वजा जाता 100% निव्वळ बिल रक्कम मिळते) | 10% – 20% मार्जिन | बुक-डेट्सवर 25% – 40% मार्जिन |
| MSME च्या CIBIL / CMR वर परिणाम | विदाऊट रिकोर्स असल्यामुळे ऑफ-बॅलन्स-शीट / कर्ज नसलेली नोंद | खेळत्या भांडवलाचे कर्ज म्हणून दिसते | वापरलेली कॅश क्रेडिट मर्यादा म्हणून दिसते |
प्रत्यक्ष उदाहरण: ₹50,00,000 चे कॉर्पोरेट इनव्हॉइस 60 दिवसांसाठी डिस्काउंट करणे
समजा पुणे किंवा ठाण्यातील तुमच्या प्रिसिजन इंजिनिअरिंग युनिटने एका AA+ रेटिंग असलेल्या ऑटोमोटिव्ह OEM कंपनीला 60-दिवसांच्या उधारीवर ₹50,00,000 मूल्याचे सुटे भाग पुरवले (18% GST सह, TReDS वर TDS वजा जाता स्वीकारलेली निव्वळ देय रक्कम = ₹50,00,000):
| घटक | TReDS विदाऊट-रिकोर्स डिस्काउंटिंग | बुक-डेट्सवरील नियमित कॅश क्रेडिट (CC) |
|---|---|---|
| स्वीकारलेले निव्वळ इनव्हॉइस मूल्य | ₹50,00,000 | ₹50,00,000 |
| डेटर मार्जिन / हेअरकट | 0% (स्वीकारलेल्या FU च्या 100% रकमेवर डिस्काउंटिंग) | 25% मार्जिन (− ₹12,50,000 अडकून राहतात) |
| दुसऱ्या दिवशी (Day 2) हातात येणारी रोख रक्कम | ₹49,31,781 (60-दिवसांचे व्याज + प्लॅटफॉर्म फी वजा जाता) | कमाल ₹37,50,000 ड्रॉइंग पॉवर |
| लागू होणारा व्याज / डिस्काउंट दर | 7.60% प्रति वर्ष (AA+ खरेदीदाराच्या मर्यादेशी संलग्न) | 10.50% प्रति वर्ष (MSME च्या रेटिंगशी संलग्न) |
| 60 दिवसांचा व्याजाचा खर्च | ₹50,00,000 × 7.60% × (60 / 365) = ₹62,466 | ₹50,00,000 × 10.50% × (60 / 365) = ₹86,301 |
| TReDS प्लॅटफॉर्म व्यवहार शुल्क | ~0.10% ते 0.15% प्रो-राटा (अंदाजे ₹5,753) | शून्य (वार्षिक CC नूतनीकरण प्रोसेसिंग फी वेगळी लागते) |
| 60 दिवसांचा एकूण फायनान्सिंग खर्च | ₹68,219 | ₹86,301 |
हे बिल कॅश क्रेडिटच्या बुक-डेट स्टेटमेंटमध्ये ठेवण्याऐवजी TReDS वर डिस्काउंट केल्यामुळे:
- तुम्हाला पहिल्याच टप्प्यात ₹11.81 लाख जास्त रोख तरलता (Liquidity) मिळते (कारण 25% डेटर मार्जिन कापले जात नाही),
- एका 60-दिवसांच्या चक्रात तुमची व्याजात ₹18,082 ची थेट बचत होते, आणि
- 45-दिवसांचा MSME पेमेंट नियम आणि कलम 43B(h) अंतर्गत, कॉर्पोरेट खरेदीदार 45 दिवसांपुढील कालावधीसाठी "खरेदीदाराने व्याज उचलणे" (Buyer Bears Interest) हा पर्याय निवडू शकतात, ज्यामुळे MSME ला तात्काळ जवळपास 100% मूळ रक्कम मिळते आणि कॉर्पोरेट कंपनीचा कर नियमही पाळला जातो.
महत्त्वाचा बँकिंग नियम: तुमच्या CC बँकेसोबत "डबल फायनान्सिंग" टाळा
जेव्हा तुम्ही TReDS वर एखादे इनव्हॉइस डिस्काउंट करता, तेव्हा फॅक्टरिंग रेग्युलेशन कायदा, 2011 अंतर्गत त्या येण्याचा हक्क कायदेशीररित्या TReDS फायनान्सरकडे हस्तांतरित (Assigned) होतो. त्यामुळे दर महिन्याच्या 7 किंवा 10 तारखेला तुमच्या नियमित कॅश क्रेडिट बँकेत मासिक स्टॉक आणि बुक-डेट स्टेटमेंट सादर करताना:
- तुम्ही TReDS वर डिस्काउंट केलेली सर्व बिले तुमच्या पात्र बुक-डेट्स (Debtor Statement) यादीतून वगळणे बंधनकारक आहे.
- ज्या बिलाचे पैसे आधीच TReDS वरून T+1 दिवशी मिळाले आहेत, त्याच बिलावर पुन्हा CC खात्यात ड्रॉइंग पॉवर (DP) घेणे म्हणजे डबल फायनान्सिंग (Double Financing) ठरते आणि बँकेच्या समवर्ती ऑडिटरकडून (Concurrent Auditor) तात्काळ आक्षेप घेतला जातो.
- तसेच, जेव्हा T+1 दिवशी TReDS कडून पैसे पाठवले जातात, तेव्हा बँकांच्या नियमानुसार ती रक्कम तुमच्या कॅश क्रेडिट / ओव्हरड्राफ्ट खात्यात (किंवा बँकेच्या NOC सह अधिकृत चालू खात्यात) जमा होणे आवश्यक असते. या दोन्ही मर्यादांची अचूक रचना करण्यासाठी आमचे ड्रॉइंग पॉवर आणि स्टॉक स्टेटमेंट मार्गदर्शक आणि CMA डेटा व MPBF खेळते भांडवल मार्गदर्शक नक्की वाचा.
TReDS कधी अपुरे पडते — आणि अशा वेळी काय वापरावे?
TReDS केवळ तेव्हाच काम करते जेव्हा दोन्ही अटी पूर्ण होतात: (1) तुमचा खरेदीदार TReDS प्लॅटफॉर्मवर नोंदणीकृत आहे, आणि (2) खरेदीदार पोर्टलवर फॅक्टरिंग युनिट वेळेत स्वीकारतो (Accept करतो). खालील गरजांसाठी तुम्हाला बँकेच्या खेळत्या भांडवलाच्या सुविधेची गरज भासतेच:
- कच्चा माल साठा (Inventory) आणि अपूर्ण उत्पादन (WIP): TReDS केवळ माल पाठवल्यानंतर स्वीकारलेल्या बिलांवरच निधी देते; उत्पादन आणि बिलिंग होण्यापूर्वी पोलाद, रसायने किंवा सुटे भाग खरेदी करण्यासाठी ते निधी देऊ शकत नाही.
- TReDS वर नसलेले खरेदीदार, डीलर्स आणि निर्यात येणी: जर तुम्ही स्थानिक वितरकांना, ₹250 कोटींपेक्षा कमी उलाढाल असलेल्या खाजगी कंपन्यांना किंवा परदेशी खरेदीदारांना माल विकत असाल, तर तुम्हाला नियमित कॅश क्रेडिट (CC), सेल्स बिल डिस्काउंटिंग (SBD) किंवा एक्सपोर्ट पॅकिंग क्रेडिट (EPC / PCFC) मर्यादा लागते.
- निविदा आणि कामाची सुरुवात (Mobilization): कच्चा माल खरेदीसाठी आणि कामाच्या हमीसाठी तुम्हाला नॉन-फंड-बेस्ड बँक गॅरंटी (BG) आणि लेटर ऑफ क्रेडिट (LC) ची आवश्यकता असते.
तुमचा आर्थिक कागदपत्रांचा संच तयार करण्यासाठी आमची खेळते भांडवल कागदपत्र तपासणी यादी पाहा, किंवा तुमच्या MSME साठी एकत्रित CC + TReDS + बिल डिस्काउंटिंग सुविधा उभारण्यासाठी आमच्या खेळते भांडवल आणि प्रकल्प वित्तपुरवठा सल्ला सेवांना भेट द्या.